ویژه نامهها
خبرگزاری تسنیم ـ امیر ابوالفتحی*؛ در جهانی که شتاب روزافزون فناوری و تولید معرفت، مرزهای اندیشه را ثانیه به ثانیه درمینوردد و پارادایم های علمی پیدرپی جای خود را به یکدیگر میدهند، پرسش از جایگاه کنونی ما در هندسه دانایی جهان، پرسشی تلخ اما حیاتی است. جامعۀ ما، که روزگاری درخشانترین ستارگان سپهر علم را در دامان خود پرورده، امروز درگیر نوعی «مصرفگرایی علمی» و انفعال در برابر واردات فکری است. در چنین برههای، بازخوانی انتقادی، موشکافانه و روشمندِ تاریخ علم و استمداد از سرمایههای اصیل فکری، دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه یگانه راهبرد نجاتبخش است.
در صدر این سرمایههای بنیادین، نام حکیم و دانشمند بیبدیل، ابوعلی سینا، نه صرفاً بهعنوان تندیسی افتخارآمیز در موزههای تاریخ، بلکه در قامت یک الگوی زنده، زاینده و کارآمد برای روششناسی علمی میدرخشد. آنچه در پی میآید، واکاوی عمیقِ گفتمان حاکم بر منظومه فکری بوعلی با تمرکز ویژه بر رویکرد علمی و تجربهگرایانه اوست؛ درسآموختههایی که میتواند حوزههای علمیه و نهادهای پژوهشی ما را از رکود حاضر به سوی زایش دوباره و تولید علم رهنمون سازد؛ در ادامه در پنج محور به این مسئله مینگریم:
تجربهگرایی و روششناسی ابنسینا
برخلاف تصویر تقلیلیافتهای که گاه از ابنسینا صرفاً بهعنوان یک فیلسوف نظریهپرداز و غرق در مفاهیم انتزاعی ارائه میشود، گفتمان حاکم بر حیات او، گفتمان تولید اصیل علم بر پایۀ مشاهده، آزمایش و استدلال دقیق است. او تجسم عینی انسانی است که در ساحت نظر و عمل علمی، حد یَقِف نمیشناسد.
1. پایهگذاری آزمایشهای بالینی
رویکرد علمی بوعلی در «قانون» شگفتانگیز است. او قرنها پیش از پیدایش روشهای علم مدرن، در کتاب دوم قانون، هفت قاعده طلایی و دقیق برای آزمایش داروهای جدید وضع کرد. او تأکید داشت که داروها باید در شرایط کنترلشده، روی بیماریها (بدون عوارض جانبی پیچیده) آزمایش شوند و تصریح کرد که آزمایش روی حیوانات برای تعمیم به انسان کافی نیست، بلکه دارو باید روی بدن انسان مورد آزمون بالینی قرار گیرد. این درجه از درک روششناختی و تجربهگرایی، نشاندهنده یک ذهنیت کاملاً علمی و ساختاریافته است.
2. دیالوگ انتقادی و ابطالپذیری در علم
مکاتبات و مناظرات …
