بیشک نقش تحریمها و جنگ را در وخامت این وضعیت باید دوچندان دانست (از ۵۰ برابر شدن نرخ ارز و ۱۹ برابر شدن سطح عمومی قیمتها و کاهش ۱۲درصدی خالص ملی سرانه و افزودهشدن ۱۶ میلیون نفر به جمعیت فقیر و ایجاد سالانه فقط ۵۷ هزار شغل و… از سال ۹۷ تاکنون. مسعود نیلی- دنیای اقتصاد ۱۸/۵/۱۴۰۵). از اینرو به نظر میرسد میدان جنگ از عرصه نظامی اکنون عمدتا به عرصه اقتصادی کشیده شده است.
2. در روزهای اخیر فایل گفتوگوی سه اقتصاددان برجسته کشورمان، مسعود نیلی، جواد صالحیاصفهانی و امیر کرمانی، در فضای مجزای (کانال آزاد) منتشر شد. موضوع این گفتوگو، بحرانهای اقتصادی کشور بهخصوص بحران انرژی و گزینههای خروج از این بحرانها و تصمیمات سخت سیاستگذار بوده است.
هر سه اقتصاددان با اشاره به پرشدن تمامی ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی کشور وعدم تابآوری منابع در صورت ادامه مسیر فعلی، بر ضرورت تصمیمگیری سیاستگذار پیش از مواجهه با واقعیات تلخ (مشابه تصمیم اجباری حذف ارز ترجیحی و حوادث بس دردناک ۱۸ و ۱۹ دیماه) تأکید کردند. چنانکه دکتر کرمانی از مواجهه عینی و فیزیکی با ناترازی انرژی حداکثر تا اواسط پاییز و دکتر نیلی از سال خیلی خیلی سخت ۱۴۰۵ سخن میگویند. اما هر سه اقتصاددان گذار از این وضعیت را هرچند نه کمهزینه اما ممکن دانسته و حتی دکتر صالحی گشایش در اقتصاد کشورمان را به «جک این دِ باکس» (Jack in the box) تشبیه میکند که با برداشتهشدن موانع میتواند تأثیری جادویی داشته باشد. چنانکه به قول ایشان پس از جنگ با عراق اندازه اقتصاد کشورمان که در دوران جنگ به نصف ترکیه سقوط کرده بود، هماندازه این کشور شد.
روندی که البته متأسفانه از سال ۸۶ با تغییر پارادایم اقتصادی و سیاسی کشور از تولید و توسعه و همکاری و تعامل با داخل و خارج به توزیع و حیفومیل منابع و تضاد و دشمنی با خودی و بیگانه دچار سقوطی وحشتناک شد. چنانکه به گفته دکتر نیلی از آن سال تا سال ۱۴۰۳ یعنی حدود ۱۷ سال، رشد اقتصادی میهنمان صفر بوده است. اما تغییر بهبودخواهانه این وضعیت به اعتقاد هر سه اقتصاددان با تصمیم و اراده سیاسی سیاستگذار آغاز شد و گام اول آن ارتباط و اعتماد و سرمایه اجتماعی و بهبود روابط خارجی است. چنانکه به گفته دکتر نیلی «اصلاحات اقتصادی نظیر ۱۰ برابرکردن قیمت انرژی باعث یک انفجار اجتماعی-سیاسی میشود. این سیاست ابدا قابل توصیه نیست، پیش از اصلاحات اقتصادی باید روابط خارجی و اعتماد اجتماعی را بازسازی کرد» (همان).
3. توصیهای که شاید دقیقه ۹۰ شنیده شد. پس از آنکه یکباره خبر بنزین ۸۷ هزار تومانی در کرمان در میان بهت همگانی همچون صاعقه در رسانهها منتشر و خوشبختانه به همان سرعت هم جلوی آن گرفته شد. اصلاح قیمت بنزین فقط اصلاح یک قیمت و یک کالا و تصمیمی صرفا اقتصادی نیست، بلکه بنزین کالایی تأثیرگذار بر مجموعهای وسیع از کالاها و خدمات است و آنچنان مهم است (حتی مهمتر از نان) که عامل اساسی تصمیمگیری سیاسی بزرگترین اقتصاد جهان و رئیسجمهور جنگطلب آن همین کالا و قیمت یک گالن آن است.
طبق مطالعات بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول، اصلاح قیمت انرژی به عواملی مانند شرایط اقتصاد کلان، وضعیت خانوارها، اعتماد عمومی، نحوه اطلاعرسانی دولتها، طراحی حمایت از اقشار آسیبپذیر و نحوه مصرف منابع حاصل از سیاست اصلاحی بستگی دارد. عواملی که هیچیک از آنها اکنون در میهنمان مهیا نیست. اصلاح قیمت انرژی البته چنانکه گفته شد، اجتنابناپذیر است و ادامه وضعیت فعلی حتی در بازه زمانی چندماهه هم دیگر ممکن نیست.
اجباری که اما الزامات آن نیز باید فراهم شود. با این حال، در اقتصادی که اکنون حدود نیمی از ۴۰۰ میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی آن صرف یارانه میشود (۱.۵ میلیارد دلار یارانه آرد و نان، ۶.۴ میلیارد دلار یارانه کالابرگ، ۷۰ میلیارد دلار یارانه سوخت مایع، ۱۸ میلیارددلار یارانه برق، ۸۷ میلیارد دلار یارانه گاز، دو میلیارد دلار یارانه نقدی و ا۵ میلیارد دلار یارانه آب یعنی ۲۰۰ میلیارد دلار یارانه در سال»- دنیای اقتصاد- ۲۴/۵/۱۴۰۵) و دچار تحریمهای شدید و تنگناهای اجتماعی و انسداد سیاسی است و در میانه یک جنگ قرار دارد، اصلاحات اقتصادی با موانعی جدی مواجه است. موانعی از جنس اقتصاد سیاسی که ذینفعان بزرگ انحصاری و معیشتی و سیاست خارجی (کاسبان تحریم) را در بر میگیرد.
۴- اکنون نه میتوان منتظر اصلاحات نهادی و آمادهسازیهای اجتماعی و… ماند و نه بیگدار به آب زد و در شرایط جنگ و تحریم اقدام به افزایش قیمت سوخت و… کرد؛ از اینرو در شرایطی چنین ناگزیر باید یک تصمیم بزرگ گرفت و گره را از جایی باز کرد. به نظر میرسد تغییر ریل در سیاست خارجی و احیای تفاهمنامه اسلامآباد گرهگاه تصمیمگیری است. گرهای که در اخبار یکی، دو روز اخیر بارقههایی از گشودن آن با دفاع سرسختانه رؤسای دو قوه مجریه و مقننه که بیشترین ارتباط را با جامعه دارند و دارای دستگاهها و سازوکارهای تصمیمسازیاند، مشاهده میشود.
حمایت اخیر و چندباره آقای خاتمی که نمایندگی بخش بزرگی از جریانهای اصلاحطلب و بدنه اجتماعی را دارد و البته شمار بسیاری دیگر از سیاستمداران و نخبگان اقتصادی و اجتماعی و ایراندوستان نیز از تفاهمنامه میتواند در گرهگشایی در این بزنگاه تاریخی مددرسان باشد. آیا به لحظه اتخاذ آن تصمیم بزرگ سخت رسیدهایم که ریشه در زمین سفت واقعیت نه باورهای غیرواقعی دارد و میان امنیت و توسعه، عزت و مصلحت، استقلال و تعامل، توازن برقرار میکند تا از «جک این دِ باکس» مان نه هیولاهای ترسآور بلکه موجوداتی شادیآور و حیاتبخش خارج شود؟ امید که چنین شود. »
