تالاب مرزی هورالعظیم با وسعت کلی ۱۲۰ هزار هکتار، بهعنوان یکی از بزرگترین تالابهای ایران در غرب استان خوزستان واقع است. تالابی که یکسوم آن در خاک ایران و دوسومش در خاک عراق قرار گرفته است. در سال ۱۳۹۰ تالاب هورالعظیم در فهرست مناطق حفاظتشده ایران قرار گرفت، اما همچنان حفاظت از آن با چالشهایی جدی روبهرو است. ندادن حقابه کامل این تالاب ازجمله چالشهایی است که این تالاب و زیستمندانش را به تنش کشانده است.
موسی مدحجی، رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان، با تشریح آخرین وضعیت تأمین حقابه تالاب هورالعظیم از مکاتبات متعدد با وزارت نیرو و ستاد مدیریت بحران برای جلوگیری از بروز بحرانهای ناشی از خشکی تالاب هورالعظیم ازجمله آتشسوزی در تالاب و مرگ ماهیان و حیات وحش خبر میدهد.
او با اشاره به میزان حقابه تعیینشده برای هورالعظیم میگوید: «حقابه این تالاب در سناریوی خشکسالی یک میلیارد و ۳۸۳ میلیون مترمکعب تعریف شده است. تا پایان اردیبهشت حدود ۵۸ درصد نیاز آبی تالاب در شرایط خشکسالی تأمین شده است؛ بنابراین الگوی زمانی رهاسازی با مطالعات نیاز آبی تالاب همخوانی نداشته، چون انتظار میرفت بخش عمده حقابه در ماههای پاییز و زمستان تأمین شود». تنها ۴۰ درصد تالاب هورالعظیم آب دارد
مدحجی با استناد به آخرین پایشهای میدانی و تصاویر ماهوارهای توضیح میدهد: «در حال حاضر حدود ۴۰ درصد تالاب هورالعظیم آب دارد یا دارای رطوبت است که نسبت به خردادماه حدود پنج درصد کاهش رطوبت را نشان میدهد. تاکنون مخزن شماره یک ۲۲ درصد و مخزن شماره سه کمتر از ۲۰ درصد آب دارند و مخازن چهار و پنج نیز کمتر از پنج درصد آبگیری شدهاند». او درباره میزان آب رهاسازیشده به تالاب در نیمه نخست سال آبی میگوید: «براساس آماری که وزارت نیرو در اختیار اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان قرار داده، در نیمه نخست سال آبی ۳۷۰ میلیون مترمکعب آب به سمت تالاب هورالعظیم رهاسازی شده است. به گفته وزارت نیرو، به دلیل بارندگی در فروردین و اردیبهشت امسال، میزان حقابه اختصاصیافته نیز کاهش یافته است». عقبماندگی وزارت نیرو در آماردهی؛ اطلاعات قطرهچکانی
او همچنین به مشکل تأخیر در دریافت آمارهای وزارت نیرو اشاره کرده و میگوید: «یکی از مشکلات موجود این است که وزارت نیرو آمارها را به صورت ششماهه ارائه میکند، اما با پیگیریهای انجامشده، بالاخره این وزارتخانه اطلاعات مربوط به وضعیت رهاسازی تا پایان اردیبهشتماه را هم در اختیار ما قرار داد». مدحجی ادامه داد: «براساس این آمار، تا پایان اردیبهشتماه سال ۱۴۰۵، ۸۱۳ میلیون و ۸۸۰ هزار مترمکعب آب، معادل ۵۸.۸۴ درصد نیاز آبی تالاب در شرایط خشکسالی، تأمین شده است، اما تاکنون آماری از وضعیت رهاسازی آب در خرداد و تیرماه ارائه نشده و در این زمینه نیز مکاتبات جدیدی با وزارت نیرو انجام شده است». شلتوک، چالش بزرگ هورالعظیم؟
او درباره آغاز تنش آبی در تالاب هورالعظیم تأکید میکند: «با شروع کشتهای تابستانه و توسعه کشتهای پرمصرف در حوضه آبریز کرخه، شرایط تنش آبی نیز آغاز شد و مشابه سالهای گذشته، تالاب با کمآبی مواجه شد. در سه مقطع، انشعابات رودخانه کرخه به سمت تالاب هورالعظیم قطع شد و به همین دلیل جلسات شورای سازگاری با کمآبی، ستاد استانی تالابها و کارگروههای مرتبط برگزار و موضوع به سازمان آب و برق خوزستان منعکس شد».
بیشتر بخوانید: چوب حراج به نیلوفر آبی در فضای مجازی
مدحجی در ادامه به افزایش کشتهای پرمصرف در حوضه کرخه اشاره کرده و میگوید: «براساس دو آمار متفاوت، سطح زیر کشت محصولات پرمصرف از پیشبینیهای اولیه فراتر رفته است. طبق آمار جهاد کشاورزی، سطح زیر کشت شلتوک ۲۱ هزار و ۶۴۴ هکتار اعلام شده، در حالی که وزارت نیرو و سازمان آب و برق این رقم را بیش از ۳۴ هزار هکتار برآورد کردهاند. البته این آمار همچنان در حال تغییر و افزایش است؛ بنابراین با اینکه براساس آخرین آماری که در جلسات هفته روز گذشته ارائه شده، رقم زیر کشت ۳۴ هزار هکتار است، اما احتمال افزایش آن وجود دارد».
مدحجی درباره مجموع سطح زیر کشت در حوضه کرخه نیز میگوید: «براساس آمار سازمان آب و برق، حدود ۴۳ هزار و ۷۰۰ هکتار در حوضه کرخه زیر کشت رفته که از این میزان، ۲۱ هزار و ۶۴۴ هکتار مربوط به شلتوک است». او با اشاره به میزان مصرف بالای آب در کشت شلتوک اضافه میکند: «هر هکتار شلتوک بین ۲۰ تا ۲۵ هزار مترمکعب آب مصرف میکند و در برخی برآوردها این میزان حتی به ۳۵ هزار مترمکعب هم میرسد؛ رقمی که چندین برابر مصرف آب بسیاری از محصولات دیگر ازجمله ذرت است». او در ادامه نحوه محاسبه مصرف آب در بخش کشاورزی را تشریح میکند: «براساس الگوهای موجود، برای هر هکتار شلتوک بین ۲۰ تا ۲۵ هزار مترمکعب آب در نظر گرفته میشود و اگر سطح زیر کشت از میزان برنامهریزیشده فراتر برود، به معنای افزایش مصرف آب و بارگذاری بیشتر بر منابع آبی خواهد بود. وزارت نیرو معتقد است میزان آب پیشبینیشده برای سطح زیر کشت مصوب، رهاسازی شده، اما افزایش سطح زیر کشت یا افزایش برداشتها موجب شده آب پیش از رسیدن به تالاب مصرف شود و در نتیجه جریان ورودی هورالعظیم کاهش یابد». به گفته او، یکی از فرضیههای مطرح، افزایش سطح زیر کشت است؛ زیرا به گفته وزارت جهاد کشاورزی، میزان مصرف آب در هر هکتار تغییری نکرده و همچنان بر همان مبنای قبلی محاسبه میشود؛ بنابراین اگر سطح زیر کشت از میزان پیشبینیشده فراتر برود، حتی در صورت رهاسازی آب، بخش زیادی از آن در مسیر مصرف شده و به تالاب نمیرسد؛ موضوعی که وزارت نیرو نیز آن را یکی از دلایل اصلی کاهش ورودی آب به هورالعظیم عنوان میکند. قرارگاهی برای رساندن آب به تالاب
در ادامه گفتوگو، این مقام مسئول در محیط زیست خوزستان درباره اقدامات انجامشده برای رساندن آب به تالاب هورالعظیم توضیح داده و میگوید: «محیط زیست در جلسات مختلف پیشنهاد رهاسازی موجی آب را مطرح کرد، چون در مرحله نخست آب با دبی ۸۰ مترمکعب بر ثانیه رها شد، اما به تالاب نرسید. در ادامه رهاسازی با دبی ۱۲۰ و سپس ۱۳۰ مترمکعب بر ثانیه انجام شد که در نهایت آب به تالاب رسید؛ هرچند بخشی از آن هم در طول مسیر برداشت شد».
به گفته مدحجی، برای مدیریت بهتر این وضعیت، قرارگاههای شهرستانی در شوش، کرخه، دشت آزادگان، هویزه و حمیدیه تشکیل شده است تا همزمان با رهاسازی آب، کنترل کنند که برداشتها به صورت نوبتبندی و با قطع برق موتورپمپهای غیرمجاز صورت گیرد تا در نهایت آب بدون برداشتهای غیرقانونی به تالاب برسد. خطر مرگ مجدد گاومیشها
مدحجی با بیان اینکه توسعه کشتهای خارج از برنامه هر سال تکرار میشود، اظهار میکند: «افزایش کشت برنج در برخی شهرستانها، فراتر از ظرفیت منابع آب، موجب تشدید تنش آبی در هورالعظیم شده است. کاهش ورودی آب در تابستان باعث میشود میزان تبخیر از ورودی آب بیشتر شود و در نتیجه سطح آب تالاب کاهش یابد. این شرایط، آبزیان، پوشش گیاهی و دامهای وابسته به تالاب را با تنش جدی مواجه میکند و احتمال تلفات را افزایش میدهد».
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان تأکید میکند: «هیچ گزارش رسمیای از مرگ ماهیان در تالاب هورالعظیم بر اثر کمبود آب ارائه نشده، اما برخی گزارشهای غیررسمی بیانگر مرگ تعدادی از گاومیشها در اثر خشکی تالاب است».
او در پاسخ به پرسشی درباره اقدامات کنترلی برای کاهش تلفات در اثر تنش آبی میگوید: «برای کاهش خسارت به دامها، احداث حوضچههای آب و استفاده از مهپاشها در دستور کار قرار گرفته است. درخصوص آتشسوزی هم برخلاف سال گذشته، امسال در بخش عراقی تالاب آتشسوزی گستردهای رخ نداده است؛ زیرا عراق با هدایت مناسب آب و بهرهگیری از بارشها، بخش قابل توجهی از تالاب را آبگیری کرده است». هشدار آتشسوزی در تالاب هورالعظیم
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان درباره اقدامات پیشگیرانه این اداره برای مقابله با خطر آتشسوزی در هورالعظیم توضیح میدهد: «از اسفندماه سال ۱۴۰۴ مکاتبات با وزارت نیرو و ستاد مدیریت بحران استان خوزستان را شروع کردیم تا نسبت به احتمال وقوع آتشسوزی در اثر کمبود آب هشدار دهیم. این هشدارها براساس تجربه آتشسوزیهای سال گذشته در بخش عراقی تالاب هورالعظیم صادر شده است».
مدحجی با اشاره به راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت منابع آب ادامه میدهد: «افزایش رهاسازی آب بدون کنترل برداشتها مشکل تالاب را حل نمیکند؛ زیرا آب در مسیر مصرف خواهد شد. به همین دلیل، راهکار مورد تأکید محیط زیست، اجرای همزمان رهاسازی موجی آب، کنترل برداشتها، جلوگیری از توسعه کشتهای پرمصرف و اجرای دقیق نوبتبندی آب است تا حقابه زیستمحیطی هورالعظیم به مقصد نهایی خود برسد». ۳ فقره آتشسوزی در هورالعظیم
بعدازظهر روز سهشنبه ششم مردادماه ۱۴۰۵ مخزن شماره یک هورالعظیم دچار آتشسوزی شد. هفته گذشته هم یک فقره آتشسوزی در مساحت ۱۲۰ تا ۱۴۰ هکتار در تالاب هورالعظیم رخ داده بود که بنا بر اظهارات اداره کل محیط زیست خوزستان این آتشسوزی احتمالا توسط دامداران برای تسهیل تردد دامها، چرا و آبتنی گاومیشها صورت گرفته است. علاوه بر اینها، صبح روز سهشنبه ششم مرداد امسال آتشسوزی دیگری در جنوب تالاب هورالعظیم اتفاق افتاد. خشکبودن پیکر تالاب هورالعظیم خطر آتشسوزی را بالا میبرد. به نظر میرسد ندادن حقابه تالاب هورالعظیم و کشت مازاد مانع رسیدن آب کافی به هورالعظیم میشود؛ چالشی که طی چند دهه دستگاههای مسئول یعنی سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی نتوانستهاند از پس آن برآیند.
