عناب گیاهی درختی است که در متون طب سنتی ایران به نامهای عناب، شیلانه، سیلانه و طبر خون نامیده میشود.
اواسط تابستان که فرا میرسد فصل برداشت عناب در اکثر شهرها و روستاهای خراسان جنوبی آغاز میشود؛ عناب محصولی کمآببر است که با آب و هوای خشک منطقه خو گرفته و گفته میشود نخستین بار در منطقهای به نام هردنگ در جنوب بیرجند کشت شد اما برخی شواهد حاکی است که در دوره هخامنشی بیش از ۲ یا سه هزار سال قبل عناب کشت شده است.
میوه عناب به همراه زرشک و زعفران از محصولات شاخص استان خراسان جنوبی بوده که با آب و هوای منطقه همچنین روستاهای اطراف سازگار است به طوری که مردم در اغلب خانهها درخت عناب میکارند و در روستاهای اطراف به ویژه روستاهای شهرستانهای بیرجند، خوسف، سربیشه و درمیان درختهای عناب فراوانی وجود دارد.
تکان دادن و جمعآوری محصول عناب در بیشتر روستاهای خراسان جنوبی با آیین خاصی انجام میشود، از همین رو مراسم "عناب تکانی" در چند سال گذشته در فهرست میراث فرهنگی ناملموس (معنوی) کشور ثبت شد.
اکنون ۶ هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان زیر کشت عناب است و با توجه به نهادینه شدن دانش بومی و استفاده بسیار کم از سموم و کودهای شیمیایی، محصولی سالم و ارگانیک تولید میشود که خواص دارویی متعدد دارد.
مرغوبیت عناب خراسان جنوبی به گونهای است که ۲ رقم عناب سیوجان و ماژان ثبت ملی شده و مشهور است.
فصل برداشت عناب از اواسط مرداد به صورت تازه خوری در شهرهای گرمسیر آغاز میشود و در روستاهای کوهستانی به علت آب و هوای سرد به طور معمول اوایل مهر ادامه برداشت محصول در استان است.
عناب به صورت تازه و خشک شده، میوه و خشکبار همچنین به عنوان گیاه دارویی قابلیت مصرف دارد و اندامهای مختلف عناب نظیر ریشه، پوست، شاخه، برگ و میوه به عنوان یک گیاه دارویی ارزشمند در طب گیاهی ایران و دیگر کشورها بهرهبرداری دارویی شده است.
اکنون که فصل برداشت این محصول راهبردی آغاز شده، توجه به صنایع تبدیلی و فرآوری در کنار معرفی بیشتر برندهای ملی همچون عناب سیوجان، میتواند ارزش افزوده این محصول را در پهناورترین قطب تولید عناب ایران افزایش دهد.
آغاز برداشت عناب از عنابستانهای خراسان جنوبی
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان در گفتوگو با خبرنگار ایرنا گفت: از چند روز گذشته کشاورزان خراسان جنوبی برداشت محصول خود را از ۶ هزار هکتار عنابستان آغاز کردند.
محسن اسفندیاری افزود: پیش بینی میشود امسال حدود ۴۰ هزار تن عناب تازه از عنابستانهای استان برداشت شود که در مقایسه با سال گذشته حدود ۷۰ درصد کاهش خواهد داشت.
وی بیان کرد: ۹ هزار و ۹۳۱ نفر بهره بردار عناب در استان فعالند و شهرستانهای خوسف، بیرجند و زیرکوه بیشترین سطح زیر کشت این محصول را دارند.
اسفندیاری گفت: پیش بینی میشد که از حدود ۴۰ هزار تن عناب تازه مبلغی حدود ۶ میلیارد تومان درآمد، عاید کشارزان استان شود ولی به دلیل اثرات طوفان و گرما در اردیبهشت و خرداد سال جاری، حدود ۷۰ درصد کاهش درآمد وجود خواهد داشت.
وی افزود: ۱۰ واحد فرآوری عناب با ظرفیت هزار و ۹۱۱ تن در سال در استان فعالند و فرآوری بصورت پودر، حبه، شیره، شربت و آب میوه عناب است.
اما خواص عناب
مدیر مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی خراسان جنوبی درباره خواص این میوه گفت: عناب به دلیل وجود مواد قندی به میزان ۳۶.۷۴ در عناب تازه و ۷۱.۷۷ درصد عناب خشک و نیز مواد پروتئینی و مواد لعابی فراوان از نظر غذایی اهمیت ویژهای دارد و به صورت تازه و خشک مصرف میشود.
محسن پویان یادآوری کرد؛ در طب سنتی ایران جوشانده عناب به تنهایی یا مخلوط با گیاهان دیگر استفاده میشود و عناب به علت داشتن لعاب زیاد، سینه را نرم میکند، جوشانده عناب در آب یا شیر خاصیت ملین دارد و ترانزیت مواد اولیه در لوله گوارشی را تسهیل میکند.
وی با اشاره به اینکه مصرف عناب به دفع سموم بدن کمک میکند افزود: عناب سرشار از ویتامین c است و این میوه اثر و طعم داروهای محرک را کاهش میدهد، در مواد غذایی میوهها و مواد خوراکی دیگر که احتمال ایجاد آلودگی با آفلاتوکسین وجود دارد، عناب میتواند نقش حفاظتی قوی را ایفا کند.
این پژوهشگر گیاهان دارویی گفت: میوه عناب از حدود ۲ هزار سال قبل در مصارف دارویی و تغذیه کاربرد داشته و در ایران نیز قبل و بعد از اسلام از عناب به وفور استفاده غذایی و دارویی شده است.
وی اضافه کرد: در طب اسلامی، میوه عناب جایگاه ویژهای دارد و حضرت علی (ع) بر استفاده از عناب در از بین بردن تب تاکید کرده است.
همه اندامهای عناب در حکم گیاه دارویی
پویان گفت: از اندامهای مختلف عناب نظیر ریشه، پوست، شاخه، برگ و میوه آن به عنوان یک گیاه دارویی ارزشمند در طب گیاهی ایران و دیگر کشورها بهرهبرداری دارویی شده است، از ریشه عناب میتوان برای ساخت فرآوردهای برای افزایش شیر استفاده کرد.
وی اظهار کرد: هسته عناب برای تسکین درد اثربخش است و از برگ عناب میتوان در ساخت دارویی برای تقویت مو و ساخت دهانشویه برای جلوگیری از گلو درد استفاده کرد، میوه عناب تصفیه کننده خون و برای درمان سرفه و سرماخوردگی موثر است همچنین هسته عناب خاصیت آرامبخش دارد و این محصول مقوی عمومی بدن و معده است.
مدیر مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی خراسان جنوبی گفت: خاصیت ضد قارچی برگ عناب در طب گیاهی و سنتی مطرح بوده و برای رفع تشنگی مفید است همچنین از برگ و میوه عناب برای درمان بیماریهای پوستی استفاده میشود.
وی ادامه داد: عناب درد کلیه و کبد را تسکین میدهد، آب عناب خیس کرده یا دم کرده و مخلوط آن با عرق کاسنی برای ناراحتیهای صفراوی و خونی موثر و مفید است همچنین جوشانده عناب، انجیر، خرما و موز دارویی مفید برای بیماریهای سینه است که در طب سنتی از آن استفاده میشود.
پویان افزود: اگر عناب را کوبیده و در آب سرد خیس کنیم و صبح ناشتا خورده شود برای درمان کلسترول خون مفید است.
