زومیت: دانشمندان نخستین سیارک سهلوبی را در کمربند سیارکی میان مریخ و مشتری پیدا کردهاند و این سیارک عجیب حتی یک قمر کوچک نیز دارد.
سیارک مورد بحث، «۴۴ نیسا» (44 Nysa) نام دارد که نخستین بار در سال ۱۸۵۷ کشف شد. البته در آن زمان، این جرم فقط نقطهای کوچک از نور در آسمان بود و مشاهدات بعدی، از جمله برخی رصدها با تلسکوپ فضایی هابل، نتوانسته بودند اطلاعات زیادی درباره نیسا ارائه کنند. آن مشاهدات قبلی نشان میدادند که نیسا احتمالاً دو لوب دارد؛ شبیه بسیاری از سیارکها و دنبالهدارها، مانند سیارک دونالد یوهانسون که کاوشگر لوسی ناسا در سال ۲۰۲۵ از کنارش عبور کرد.
اما رصدهای مشترک جدید توسط تلسکوپ دوچشمی بزرگ (LBT) در کوه گراهام آریزونا و تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) در کوه پارانال شیلی نشان دادهاند که نیسا در واقع سه لوب دارد و نخستین جرمی از این نوع محسوب میشود که تاکنون مشاهده شده است.
کیت مینکر، پژوهشگر ارشد از رصدخانه لوول آریزونا، در بیانیهای گفت: «تصاویر، جرمی بهشدت غیرمعمول را آشکار میکنند. محتملترین توضیح میگوید نیسا یا یک سیارک سهتایی تماسی است که از سه بخش متصل به هم تشکیل شده، یا جرمی یکپارچه اما بسیار نامنظم است که به هیچ مورد مشاهدهشده تاکنون، شباهت ندارد.»
بهدست آوردن تصاویر دقیق از نیسا آسان نبود. عامل کلیدی موفقیت، استفاده از دو ابزار تصویربرداری با کنتراست بالا بود: ابزار شارک ویس (SHARK-VIS)، ساخت ایتالیا روی تلسکوپ LBT و ابزار اسفر (SPHERE) به همراه قطبسنج زیمپول (ZIMPOL) روی VLT. این ابزارها در کنار سامانههای اپتیک تطبیقی استفاده شدند که اثر تاری ناشی از جو زمین را خنثی میکنند.
آنتونی بردیو از رصدخانه جنوبی اروپا گفت: «این مشاهدات باید با تکنیکهای پردازش تصویری ویژهای که بهطور اختصاصی ابداع شده بودند، ترکیب میشدند تا تصاویر بیشازپیش واضح شوند و هاله درخشان اطراف سیارک که ممکن بود قمرهای کمنور را پنهان کند، حذف شود.»
تصاویر، جرمی با شکلی نامنظم را نشان دادند که قطر آن در بیشترین قسمت به ۷۵ کیلومتر میرسد. روی سطح آن، دو دره یا «کولی» چشمگیر دیده میشود که دور تا دور محیط سیارک گسترده شدهاند. تیم مینکر این ساختارها را بهعنوان گردنههای میان لوبهای مختلف تفسیر میکند.
تصاویر همچنین یک قمر با قطر حدود یک کیلومتر را آشکار کردند که در فاصله دستکم ۱۷۰ کیلومتری از نیسا به دور آن میچرخد. این قمر فعلاً با نام S/2026 (44) 1 شناخته میشود. از آنجایی که قمر بهطور مستقل در دو برنامه رصدی مختلف مشاهده شد، پژوهشگران توانستند حرکت آن به دور نیسا را دنبال کنند.
نام نیسا از سرزمینی افسانهای گرفته شده که طبق اسطورهها، دیونیسوس، خدای یونان باستان در آنجا توسط حوریان پرورش یافت. ال کانراد، پژوهشگر از رصدخانه تلسکوپ دوچشمی بزرگ، این نام را بسیار مناسب میداند؛ زیرا دیونیسوس خدای تئاتر در یونان باستان بود؛ هنری که اغلب با پوشیدن ماسک و پنهانکردن هویت واقعی همراه میشد.
اما اینکه چنین جرم عجیبوغریبی چگونه شکل گرفته، هنوز مشخص نیست. تیم مینکر چند ایده دارد. توضیح مورد علاقه پژوهشگران این است که نیسا یک جرم سهتایی تماسی است؛ یعنی سه جرم سیارکی که در اثر نیروی گرانش، بهطور ضعیف کنار هم نگه داشته شدهاند.
به گفته پژوهشگران، بهترین توضیح جایگزین این است که نیسا زمانی برخوردی نزدیک با سیارکی بسیار بزرگتر داشته و در اثر آن رویداد، دچار تغییر شکل شده است. در چنین شرایطی، مدلسازیها نشان میدهند نیروهای کشندی گرانشی میتوانند گوشته نیسا را تغییر شکل دهند، شکل عجیب امروزی آن را بهوجود آورند و حتی آن را به مجموعهای از قطعات جداشده در آرایشی شبیه «رشته مروارید» تبدیل کنند.
اگر سناریو دوم درست باشد، این پرسش مطرح میشود که سایر قطعات کجا رفتهاند؟ چنین رویدادهایی معمولاً خانوادهای از سیارکها با ترکیب شیمیایی مشابه ایجاد میکنند؛ اما نیسا ظاهراً تنها مانده است (البته بهجز قمرش).
نیسا احتمالاً یک جرم سهتایی تماسی است؛ یعنی سه جرم سیارکی که در اثر نیروی گرانش، بهطور ضعیف کنار هم نگه داشته شدهاند
ممکن است راهی برای تمایز بین دو منشأ احتمالی وجود داشته باشد. اخترشناسان با دنبالکردن سرعت مداری و دوره گردش قمر، میتوانند جرم و چگالی دقیق نیسا را تعیین کنند و سپس ببینند کدام مدل بهتر با دادهها سازگار است.
نیسا از مدتها پیش موضوع مطالعه بوده، زیرا میتواند درباره تولد زمین، سیاره زادگاه خودمان نیز اطلاعاتی ارائه دهد. سطح نیسا به دلیل داشتن مقدار زیادی کانی سیلیکاتی انستاتیت که فاقد آهن است، بازتابندگی بیشتری نسبت به بسیاری از سیارکهای دیگر دارد. اجرام اینچنینی معمولاً سیارکهای نوع E نامیده میشوند و نیسا بزرگترین و درخشانترین عضو این گروه است.
تصور میشود سیارکهای نوع E در نزدیکی خورشید شکل گرفته باشند و به همین دلیل، بهعنوان یکی از عناصر اولیه احتمالی سازنده سیارههای درونی منظومه شمسی شناخته میشوند. اگر نیسا بازماندهای از آن دوران باشد، میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره شرایط منظومه شمسی درونی در ۴٫۵ میلیارد سال پیش در اختیارمان قرار دهد.
