پاسخ کوتاه به این پرسش این است که توافق حاوی چنین بندی نیست، اگرچه زمینه را برای یک پیمان دفاعی متقابل بین امضاکنندگان فراهم میکند. حتی سطوح دفاع متعارف نیز مشخص نشده است و هیچ بند الزامآوری وجود ندارد که هیچ یک از طرفین را موظف کند فوراً در مسائل امنیتی یکدیگر دخالت کنند.
ظاهراً این توافق سهجانبه مشابه «توافقنامه دفاعی استراتژیک متقابل» دوجانبه است که روابط استراتژیک دیرینه عربستان و پاکستان را رسمیت بخشید. در آن زمان، برخی مقامات سعودی آن را یک «توافقنامه دفاعی جامع» شامل «تمام ابزارهای نظامی» توصیف کردند که این امر گمانهزنیهای گستردهای درباره «چتر هستهای» پاکستان را برانگیخت؛ و حتی اکنون نیز، موافقتنامه مکه، که پیمان دفاعی عربستان-ترکیه-پاکستان نامیده میشود، به نظر نمیرسد که این ابهام را تغییر دهد. این واقعیت باقی است که حضور و مشارکت هر کشور هستهای در یک سازوکار دفاعی، به طور خودکار معادله استراتژیک را تغییر میدهد، و اگرچه این گزینه (چتر هستهای صریح) مطرح نیست، اما این عامل در ذهن دشمنان باقی خواهد ماند.
برنامههای هستهای غیرنظامی عربستان
به عنوان مثال، مذاکرات جاری ریاض با واشنگتن بر سر چارچوب همکاری هستهای غیرنظامی - علیرغم اینکه برای اهداف صلحآمیز در نظر گرفته شده است - جنجال بینالمللی برانگیخته است که پادشاهی ممکن است خود را برای دستیابی نهایی به توانایی تسلیحات هستهای موقعیتدهی کند. این موضوع قابل توجه است، زیرا عربستان سعودی همچنان یکی از امضاکنندگان پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای است.
از سوی دیگر، اسلامآباد همواره اعلام کرده است که زرادخانه هستهای آن صرفاً برای دفاع ملی خود و حفظ حداقل بازدارندگی در برابر هند وجود دارد. هرگز هیچ اظهارنظر رسمی درباره گسترش «پوشش هستهای» به کشور دیگر صورت نگرفته است، اگرچه مواردی از سیگنالدهی استراتژیک وجود داشته که بعداً عقبنشینی شده است.
به طور کلی، مقامات پاکستانی از اظهارنظر در مورد این موضوع خودداری میکنند، زیرا چنین گمانهزنیهایی میتواند تحت رژیم جهانی منع گسترش سلاحهای هستهای، پیامدهای دیپلماتیک و حقوقی داشته باشد. با این وجود، حضور اسلامآباد در هر بلوکی، به ویژه گروهی که کشور هستهای دیگری ندارد، بلافاصله عمق استراتژیک را به ائتلاف میافزاید.
ابهام استراتژیک
بنابراین، به جای تمرکز بر جنبه هستهای، شاید مناسبتر باشد که آن را عاملی توصیف کنیم که «ابهام استراتژیک» ایجاد میکند. باز هم، حتی ابهام نیز میتواند به عنوان یک بازدارنده عمل کند، زیرا مخالفان نمیتوانند این احتمال را رد کنند، هرچند که ائتلاف تعهدات هستهای صریحی ندارد؛ و با حرکت خاورمیانه به سمت تنوع در ترتیبات امنیتی، این سایه هستهای میتواند مهمترین، هرچند ناگفته، ویژگی هر توافق دفاعی شود.
هیچ کشوری به جز شوروی و آمریکا چتر هستهای به متحدان خود ارائه نکرده است
جنید جاوید، کارشناس امنیت و مدیریت ریسک در اسلامآباد ، در گفتوگو با «ترکیه تودی» در مورد احتمال ارائه «چتر هستهای» به شرکای دفاعی، گفت که توافق مکه «یک اتحاد هستهای رسمی نیست، بلکه یک مشارکت امنیتی گستردهتر است که بر اساس منافع مشترک و واقعیتهای منطقهای شکل گرفته است.» با این حال، او موافق بود که جنبه هستهای «به احتمال زیاد بیشتر از نظر سیگنالدهی استراتژیک، اطمینانبخشی سیاسی و ارزش بازدارندگی دیده میشود.»
با این حال، او خاطرنشان کرد که «آنکارا در حال حاضر به چارچوب دفاع جمعی ناتو و تعهد بازدارندگی توسعهیافته ایالات متحده متکی است، در حالی که تفاهم دفاعی پاکستان و عربستان به طور عمومی شامل تضمینهای هستهای نمیشود.»
زی شاه، تحلیلگر سیاسی مقیم واشنگتن، در گفتوگو با «ترکیه تودی» در مورد دو پیمان دفاعی، گفت که هم توافق با عربستان که سال گذشته امضا شد و هم توافق دفاعی سهجانبه که شامل ترکیه میشود، به طور مشابه در مورد ارائه چتر هستهای از سوی پاکستان مبهم هستند.»
به هر حال، به گفته او، «ترکیه در حال حاضر به دلیل عضویت در ناتو از چتر هستهای برخوردار است و در واقع، تا ۵۰ کلاهک هستهای آمریکا در حال حاضر در ترکیه مستقر است. مگر اینکه در مقطعی در آینده، ترکیه به نحوی چتر هستهای خود را از ناتو از دست بدهد، اگرچه این سناریویی بسیار بعید است.»
به گفته شاه، «بر خلاف چتر هستهای ترکیه با ناتو، سعودیها چنین تضمینی از آمریکا ندارند. اما همیشه فرض بر این بوده است که اگر امنیت عربستان سعودی به طور جدی تهدید شود، پاکستان تضمینهای امنیتی هستهای به آن ارائه خواهد کرد؛ و این حتی قبل از امضای پیمان دفاعی نیز چنین بود.».
اما اگر قرار بود این گزینه در نظر گرفته شود، او گفت که «اگر پاکستان به طور رسمی تضمینهای امنیتی هستهای را به عربستان سعودی و ترکیه ارائه دهد، پیامدهای آن بسیار عظیم خواهد بود. به جز ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی سابق، هیچ کشور دیگری چتر هستهای به متحدان خود ارائه نکرده است.»
بازدارندگی استراتژیک گستردهتر
جاوید در جمعبندی این موضوع خاطرنشان کرد که این عامل احتمالاً حساسترین سوال پیرامون توافق مکه باقی خواهد ماند. با این حال، تعهد دفاع جمعی را نباید به طور خودکار به این شکل تعبیر کرد، زیرا چنین مقررهای به شواهد روشنتری از سیاستها، دکترین و تعهدات توافقشده نیاز دارد.
بنابراین، جاوید گفت، در حال حاضر، «قابلیت هستهای پاکستان باید به عنوان بخشی از محیط بازدارندگی استراتژیک گستردهتر پیرامون توافق مکه در نظر گرفته شود، نه به عنوان یک بند تأییدشده معاهده که بازدارنده هستهای پاکستان را به شرکای خود گسترش میدهد. این تمایز، هم از نظر تحلیلی و هم از نظر استراتژیک، مهم است.»
