در نگاه تحلیلی کوتاه به این رویداد تاریخی، دلایل بروز کودتا، ازجمله افول حمایت عمومی از دولت در ۲۸ مرداد و به فاصله یک سال پس از حمایت فراگیر از دولت در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، مشکلات اقتصادی ناشی از تحریم نفتی و دخالت استعمارگران براساس اسنادی که تاکنون (۱۴۰۵) منتشر شده، قابل بررسی هستند.
از ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ که مجلس شورای ملی و پس از آن مجلس سنا قانون ملیشدن صنعت نفت را تصویب کردند، تا خلع ید از کمپانی نفت انگلیس و ایران در سال ۱۳۳۰ و پس از آن قیام مردمی در حمایت از دولت در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، همه نشانهها حاکی از موفقیت ایران در ملیکردن صنعت نفت، این مهمترین سرمایه ملی کشور بود و پرسش اساسی این است که چگونه فقط به فاصله یک سال پس از حضور و حمایت مردم از دولت دکتر مصدق در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دولتِ ملیکننده نفت در ایران سرنگون شد؟ تغییر نظر مردم به موضوع ملیشدن نفت با تحریمها و مشکلات اقتصادی، یا اشتباههای سیاستمداران؟
تحریمهای نفتی و مشکلات اقتصادی
بیتردید مشکلات اقتصادی ناشی از تحریمهای نفتی در ایجاد نارضایتی یا در بهترین حالت بیتفاوتی اجتماعی به سرنوشت دولت ملی بیتأثیر نبود.
براساس آمار رسمی تولید، کمپانی نفت انگلیس و ایران در سال قبل از ملیشدن صنعت نفت بهطور میانگین روزانه نزدیک به ۵۶۱ هزار بشکه تولید کرده بود تا مجموع تولید نفت در سال ۱۳۲۸ رقم ۲۰۴ میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه ثبت شود.
تولید نفت ایران در سال ۱۳۲۹ که در ماه پایانی آن، قانون ملیشدن صنعت نفت به تصویب رسید، به رقم ۶۶۴ هزار بشکه در روز و رکورد ۲۴۲ میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه رسیده بود. این تولید در سال ۱۳۳۲ به رقم ۲۶ هزار و ۸۰۰ بشکه تولید نفت روزانه و تنها ۹ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه تولید سالیانه کاهش یافت (آمارنامه تولید/ص۱۲).
بدیهی است که وقتی تولید نفت کشور بهعنوان منشأ اصلی درآمد ملی، از ۲۴۲ میلیون بشکه به کمتر از ۱۰ میلیون بشکه برسد، چه تبعات اقتصادیای دامنگیر کشور خواهد شد. معضلاتی که حتی ایده انتشار اوراق قرضه ملی نیز نتوانست شوک مثبتی به آن وارد کند.
به نظر میرسد مجموعه این عوامل در کنار نقشه استعماری انگلیس و آمریکا، که آنجا هم توجه ویژهای به مشکلات اقتصادی مردم ایران شده بود، باعث شد تا حضور گسترده مردم در ۳۰ تیر ۱۳۳۱ به سکوت و بیتفاوتی نسبی در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تبدیل شود.
کودتای استعمارگران
امروزه اسناد منتشرشده جدید که بهمرور بیشتر هم میشوند، تأییدکننده نقش انگلیس و همچنین آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد است. جان ویتاکر استراو، مشهور به جک استراو، سیاستمدار انگلیسی، که طی سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۶ وزیر امور خارجه انگلستان و در سال ۲۰۰۱ نخستین وزیر امور خارجه بریتانیا بود که پس از انقلاب اسلامی به ایران آمد، در کتاب خود با عنوان تأملبرانگیز کار، کار انگلیسیهاست مستندات قابل تأملی در این زمینه ارائه میکند.
بخش دهم کتاب با عنوان «جاسوسها و کودتا»، تکلیف خواننده را با نظر استراو درمورد دخالت بریتانیا در کودتا بر ضد دولت دکتر مصدق روشن میکند. اینکه بریتانیا در کودتا نقش داشته و دیگر اینکه از نظر وزیر خارجه سابق این کشور، جاسوسهای بریتانیایی در آن نقش داشتهاند. بنا به تحلیلی که استراو ارائه میدهد، دامنه فعالیتهای جاسوسی بریتانیا در ایران حتی به شرکت نفت هم کشیده شده بود. او دراینباره آورده است: خود شرکت نفت ایران و انگلیس هم با آن چند هزار کارمند بریتانیایی و هندی و دهها هزار کارگر ایرانی، کانونی مهم برای کار اطلاعاتی بود. البته این شرکت اجازه نمیداد هیچکدام از کارمندانش مستقیماً به خدمت دفتر رسمی سرویس امنیتی sis درآیند، چون نمیخواست حساسیت ایرانیها را بیش از این برانگیزد، اما در عوض عنوان کرده بود که کارمندان بدون هیچ چشمداشتی حاضرند هرگونه اطلاعات داخلی شرکت را در اختیار آن نهاد قرار دهند (استراو/ ص۱۵۵).
استراو از ملیشدن نفت در ایران و حوادث پس از آن عنوان حقارتی که بریتانیا از دست مصدق کشید یاد میکند و اینکه سیستم جاسوسی بریتانیا تلاش کرد تا در بین نزدیکترین افراد به مصدق نفوذ کند.
استراو همچنین با اشاره به سند مهمی که دونالد ویلبر از مهرههای اصلی کودتای ایران در سال ۱۹۵۴ ارائه داده و نقشه جامع لندن برای کودتا را هم ضمیمه پرونده کرده، درمورد هزینههای کودتای ۲۸ مرداد مینویسد: نقشه ساده و سرراستی بود که خشونت و خونسردی شگفتآوری را کنار هم نشانده بود. در آغاز برآورد کرده بود که این کودتا حدود ۲۸۵ هزار دلار خرج برمیدارد که ۱۴۷ هزار و ۵۰۰ دلار را آمریکا میپرداخت و ۱۳۷ هزار دلار را sis سوای این بودجهای یکمیلیون دلاری برای حمایت پشت پرده از دولت جایگزین تدارک دیده بودند که قرار بود به فضلالله زاهدی سپرده شود. ضمناً هفتگی مبلغ یکمیلیون ریال (حدود ۱۱ هزار دلار آن روز) به دست عواملی برسد که با آن حمایت مجلسیان را بخرند و آنها را با خود همراه کنند. مبلغ ۵ میلیون دلار نیز برای اینکه بهمحض پیروزی کودتا به نخستوزیر تازه پرداخت شود و او را در اداره کشور کمک کند در نظر گرفته شده بود (استراو/ ص۱۶۶).
موارد ارائهشده از سوی وزیر خارجه سابق بریتانیا در کتابش، تأیید دیگری بر کودتابودن سرنگونی دولت دکتر مصدق از سوی سرویسهای امنیتی خارجی و با کمک عوامل داخلی بوده است.
نفت، ملی ماند
گرچه دولت دکتر مصدق در نتیجه کودتای ۲۸ مرداد سقوط کرد، اما نفت ملی ماند و یک سال پس از کودتا، کنسرسیومی از شرکتهای نفتی بهرهبرداری و توسعه فعالیتهای نفتی را زیر نظر شرکت ملی نفت ایران عهدهدار شدند؛ تلاش و توسعهای که رکورد تولید روزانه نفت در ایران را به مرز ۶ میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه رسانید (آمارنامه تولید/ ص۱۴).
میراث ملیشدن نفت در ایران این بود که تولید و بهرهبرداری از منابع نفتی ایران را از انحصار کمپانی نفت انگلیس و ایران AIOC درآورد و فضای رقابتی ناشی از حضور کمپانیهای مختلف نفتی در کشور، توسعه فعالیت صنعت نفت در ایران را به همراه داشت. گرچه حکومت وقت با قیام ملینامیدن کودتای ۲۸ مرداد سعی در جعل روایت از رویداد بهوقوعپیوسته داشت، اما همگان، هرچند در خفا، میدانستند رویداد بهوقوعپیوسته در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ کودتا بود.
فرشید خدادادیان
پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی کد مطلب 2568686
