هر نسل، عاشورا را از نو می‌خواند

با این حال فاصله گرفتن از زمان وقوع این حادثه، افزایش منابع تاریخی و تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی، زمینه را برای شکل‌گیری قرائت‌ها و تفسیر‌های تازه از کربلا فراهم کرده است. این‌که این بازخوانی تا کجا می‌تواند پیش برود، مرز میان تفسیر تاریخی و تحمیل مفاهیم امروز بر گذشته کجاست و پژوهش‌های جدید تا چه اندازه توانسته‌اند روایت‌های عاشورا را از گزارش‌های متأخر و غیرمستند جدا کنند، از جمله پرسش‌های مهمی است که همچنان محل بحث است. در همین زمینه با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر رسول جعفریان پژوهشگر تاریخ گفت‌و‌گو کرده‌ایم؛ گفت‌وگویی درباره ضرورت شناخت و تفسیر مجدد نهضت عاشورا، تحولات تاریخ‌نگاری کربلا، نقش پژوهش‌های منبع‌شناختی و همچنین نسبت مفاهیمی، چون عدل، ظلم، قیام و اصلاح‌گری با واقعه عاشورا.  چرا عاشورا همچنان نیازمند بازخوانی و تفسیر دوباره است؟  عاشورا برای شیعه تنها یک واقعه تاریخی نیست بلکه بخشی از تاریخ مقدس و منبع الهام دینی، اخلاقی و ارزشی است. همان‌گونه که قرآن فقط برای اطلاع خوانده نمی‌شود و تلاوت آن خود عبادت است، روایت عاشورا نیز چنین جایگاهی دارد. روضه، مرثیه و تاریخ کربلا برای مومن صرفا گزارش گذشته نیست؛ سرمایه‌ای معنوی است که پیوسته اندیشه، احساس و باور دینی او را تغذیه می‌کند.  این نگاه قدسی چگونه بر فهم عاشورا اثر می‌گذارد؟  وقتی یک رخداد جنبه قدسی پیدا می‌کند، نسبت ما با آن نیز تغییر می‌کند. عاشورا فقط موضوع پژوهش تاریخی نیست بلکه بخشی از زیست دینی جامعه است. نقل معروفی از مرحوم علامه طباطبایی، به روایت آقای علوی بروجردی، همین معنا را نشان می‌دهد؛ آنجا که می‌گوید حاضر است بیتی از شعر ایرج میرزا درباره حضرت علی‌اکبر (ع) را با تفسیرالمیزان معاوضه کند. این سخن، عمق تأثیر معنوی و عاطفی عاشورا را به‌خوبی آشکار می‌کند.  پس چرا برداشت‌ها از عاشورا یکسان نمانده است؟  چون فهم ما از تاریخ ثابت نیست. هر نسل با تجربه‌ها، پیش‌فرض‌ها و افق فکری خود به گذشته می‌نگرد. از همین رو یک واقعه تاریخی می‌تواند خوانش‌های متفاوتی پیدا کند. بخشی از این تفاوت به ظرفیت خود حادثه بازمی‌گردد و بخشی دیگر به شرایط ذهنی، فرهنگی و اجتماعی مفسران آن. به همین دلیل، بازتفسیر عاشورا نه یک استثنا بلکه امری طبیعی و اجتناب‌ناپذیر است.  انگار زمان به‌گونه‌ای به بازتفسیر‌ها میدان می‌دهد؟  …