پرونده حمیدرضا رجبزاده، فارغ از ابعاد قضایی و امنیتی آن، یک مسئله مهمتر را دوباره پیش روی جامعه گذاشت. وقتی رسانه رسمی امکان روایتگری، توضیح و پرسشگری نداشته باشد، مرجعیت خبر به کجا منتقل میشود و چه بر سر اعتماد عمومی میآید؟
در ماجرایی که طی چند روز افکار عمومی را درگیر کرد، روایتهای متناقض متعددی منتشر شد، اما مسئله فقط تعدد روایتها نبود. مسئله این بود که ساختار رسمی اطلاعرسانی نتوانست در همان ساعات و روزهای نخست، یک روایت روشن، مستند و قابل ارزیابی در اختیار جامعه قرار دهد. در چنین شرایطی، حتی اگر بعدتر پلیس، دستگاه قضایی یا یک نهاد رسمی توضیحی ارائه کند، دیگر با جامعهای مواجه نیست که منتظر شنیدن روایت رسمی باشد، با جامعهای مواجه است که روایت خود را ساخته، تفسیرهای مختلف را دیده و در بسیاری موارد تصمیم خود را درباره میزان اعتبار روایت رسمی گرفته است. مرجعیت رسانهای چیزی نیست که بتوان آن را با صدور یک اطلاعیه پس گرفت. مرجعیت در لحظه بحران ساخته یا از دست میرود. رسانهای که در روزهای عادی اجازه پرسشگری، راستیآزمایی و روایت مستقل ندارد، در روز بحران نیز نمیتواند انتظار داشته باشد که مخاطب صرفاً به دلیل عنوان «رسمی» به روایتش اعتماد کند.
این مسئله در پروندههای جنایی حساسیت بیشتری پیدا میکند. در جامعهای که اخبار جنایی به سرعت میتوانند به موضوعات امنیتی تبدیل شوند، فاصله میان «خبر» و «شایعه»، یا میان «ابهام» و «روایتسازی»، بسیار کوتاه است. وقتی خبرنگار امکان دسترسی به منابع رسمی، گفتوگو با مسئولان و بررسی مستقل اطلاعات را نداشته باشد، میدان برای شبکههای اجتماعی خالی میشود، شبکههایی که روایت اول را تولید میکنند، اما الزاماً مسئولیت روایت دقیق و کامل را بر عهده نمیگیرند. از همین رو بحران رسانه به بحران اجتماعی تبدیل میشود.
شبکههای اجتماعی در چنین موقعیتی معمولاً سرعت را بر دقت، هیجان را بر تحلیل و قطعههای اطلاعات را بر تصویر کامل ترجیح میدهند. مخاطب با انبوهی از خبرهای تأییدنشده، تصاویر، ادعاها و روایتهای متناقض روبهرو میشود. اما وقتی رسانه رسمی کنار کشیده است یا تنها به انتشار روایتهای گزینشی و محدود بسنده میکند، دیگر رسانهای قدرتمند و معتبر برای جمعآوری، بررسی و صورتبندی این اطلاعات وجود ندارد. …
