جوان آنلاین: درختان، ریههای تپنده زمین و نگهبانان حیاتی منابع آبی هستند که با تعدیل اقلیم و تثبیت خاک، ضامن بقای زیستبومند. حفظ این گنجینههای سبز نه تنها به پایداری محیطزیست میانجامد، بلکه با رویکردهای نوین، فرصتهای اشتغال پایدار ایجاد میکند. در همین راستا و بر اساس ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت، سازمان منابع طبیعی مکلف به اجرای طرح «مدیریت پایدار جنگل» شده است؛ طرحی که با ممنوعیت کامل برداشت چوب از جنگلهای هیرکانی، فصلی نو در صیانت از این عرصهها میگشاید.
جنگلهای هیرکانی، با قدمتی کهن، میراث طبیعی بیبدیلی هستند که اکنون در سایه قوانین جدید، از تیغ تبر مصون ماندهاند. این زیستبوم ارزشمند، در جایگاه یک منبع تولید چوب و به مثابه سامانه پیچیده حیاتبخش، در فرآیند گذار به مدیریت علمی و پایدار، رویکردی حفاظتی و مبتنی بر فناوری را تجربه میکند. با ابلاغ و اجرایی شدن ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت، پارادایم مدیریت جنگلهای شمال کشور از «بهرهبرداری صنعتی» به «مدیریت پایدار» تغییر جهت داده است. این چرخش استراتژیک که به معنای پایان رسمی هرگونه برداشت درخت از این عرصههای هیرکانی است، گامی بلند در جهت حفظ تنوع زیستی و احیای اکوسیستمهای آسیبدیده محسوب میشود. سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در نخستین گام عملیاتی، فرآیند تدوین و اجرای طرح مدیریت پایدار جنگل را در ۱۰۴ حوزه آبخیز جنگلی شمال کشور کلید زده است. براساس آمارهای رسمی، مطالعات مربوط به ۲۸ حوزه آبخیز که وسعتی معادل ۷۰۰ هزار هکتار را در بر میگیرد، به پایان رسیده و مسیر برای اجرای عملیاتی آن از سال جاری هموار شده است. این گذار، نه تنها یک تغییر حقوقی، بلکه یک بازنگری در مدلهای معیشتی جوامع محلی نیز به شمار میآید.
تکنولوژی و زراعت چوب، دو بازوی مدیریت پایدار
به گفته معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، در مدل جدید، جوامع محلی نه به عنوان مجریان بهرهبرداری از چوب، بلکه به عنوان ذینفعان اصلی در بهرهبرداری از محصولات غیرچوبی، توسعه طبیعتگردی و فعالیتهای سازگار با جنگل تعریف شدهاند. کامران پورمقدم میگوید: «این استراتژی، راهکار جایگزینی برای تأمین چوب مورد نیاز صنایع کشور نیز پیشبینی کرده است. ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم، با تأکید بر «زراعت چوب» و جلب مشارکت سرمایهگذاران بخش خصوصی، هدفگذاری کرده است تا نیاز صنایع سلولزی از طریق اراضی مستعد تأمین شود و فشارِ تقاضا از روی جنگلهای طبیعی بهطور کامل برداشته شود.»
این مسئول ادامه میدهد: «نگاهی به پیشینه بهرهبرداریها، عمق این تغییر را نمایان میکند. تا پیش از سال ۱۳۹۶، حدود ۹۵۰ هزار هکتار از جنگلهای هیرکانی یعنی نیمی از مساحت کل آنها تحت عملیات بهرهبرداری چوبی قرار داشت. اجرای طرح «تنفس جنگل» طی یک دهه گذشته، اکنون با ضمانت قانونی برنامه هفتم پیشرفت، به یک ممنوعیت دائم تبدیل شده است تا سایه تبر بر سر این میراث کهن برای همیشه برچیده شود.»
با این حال، چالشهای نوین مانند تغییرات اقلیمی، سازمان منابع طبیعی را به سمت استفاده از فناوریهای دانشبنیان سوق داده است. افزایش نرخ آتشسوزیهای جنگلی، این سازمان را واداشته تا حراست از پهنههای سبز را از روشهای سنتی به پایش هوشمند ارتقا دهد. تجهیز یگان حفاظت به پهپادها، دوربینهای برد بلند و سامانههای هوشمند کشف حریق، بخشی از این زنجیره حفاظتی مدرن است. معاونت امور جنگل بر این باور است که بازسازی عرصههای آسیبدیده، فرآیندی زمانبر است که در آن، اصلاح شرایط خاک و غنیسازی جنگل باید با اولویت بالا دنبال شود؛ چنانکه هماکنون برنامه احیای حدود هزار و ۶۰۰ هکتار از جنگلهای آسیبدیده تدوین و در دست اجراست. این تغییرات ساختاری، نویدبخش آیندهای است که در آن جنگلهای هیرکانی نه بهعنوان یک کارخانه تولید چوب، بلکه به عنوان یک سرمایه ملی پایدار، در خدمت حفظ امنیت آبی، تعدیل آبوهوا و توسعه پایدار کشور باقی بمانند. گذار از نگاه «بهرهکشانه» به نگاه «مدیریتی»، آزمونی است که موفقیت آن در گرو تداوم استفاده از فناوری و مشارکت واقعی جوامع محلی خواهد بود.
