آرمان امروز- سپهر ریاحی: نسل جدید، پیش از آنکه خیابان را بشناسد، فضای مجازی را تجربه میکند. برای بسیاری از کودکان و نوجوانان، اینترنت دیگر یک ابزار جانبی نیست؛ بخشی از زندگی روزمره، آموزش، سرگرمی و ارتباطات اجتماعی است. اما تازهترین نتایج افکارسنجی درباره زیست کودکان و نوجوانان در فضای مجازی، زنگ خطری را به صدا درآورده است؛ آماری که نشان میدهد حدود ۲۳ درصد از کاربران ۶ تا ۱۵ ساله برای ورود به اینترنت از فیلترشکن استفاده میکنند. در نگاه نخست، این عدد شاید تنها یک شاخص آماری به نظر برسد، اما کارشناسان حقوق کودک معتقدند مسئله فراتر از استفاده از یک نرمافزار است و به نحوه شکلگیری شخصیت، امنیت روانی و اجتماعی نسل آینده گره خورده است. محمدمهدی سیدناصری، پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان در گفت وگو با خبرآنلاین معتقد است نباید این آمار را صرفاً در چارچوب فناوری تحلیل کرد. او میگوید: «ما دیگر با یک مسئله فناورانه روبهرو نیستیم؛ با یک مسئله عمیق تربیتی، اجتماعی، حقوقی و حتی تمدنی مواجه هستیم.» این هشدار در شرایطی مطرح میشود که کودکان بیش از هر زمان دیگری در معرض فناوری قرار دارند؛ اما همزمان، مهارتهای لازم برای مواجهه ایمن با محیط دیجیتال هنوز به اندازه کافی در خانواده، مدرسه و نظام آموزشی نهادینه نشده است.
فراتر از یک نرمافزار
از نگاه این پژوهشگر، فیلترشکن برای یک کودک صرفاً ابزاری برای دسترسی به اینترنت نیست، بلکه نخستین تجربه عبور از یک محدودیت است؛ تجربهای که میتواند بر فرآیند جامعهپذیری او اثر بگذارد. سیدناصری در این باره میگوید: «کودک هنوز توانایی کامل تحلیل پیامدهای رفتارش را ندارد. او نمیداند امنیت سایبری چیست یا سوءاستفاده دیجیتال چگونه رخ میدهد؛ تنها یاد میگیرد که برای رسیدن به هدف باید محدودیت را دور بزند.» به اعتقاد او، این تجربه میتواند در سالهای بعد بر نگاه کودک نسبت به قانون، مسئولیتپذیری و اعتماد اجتماعی تأثیر بگذارد؛ موضوعی که از منظر جامعهشناسی نیز اهمیت دارد، زیرا جامعهپذیری در سالهای نخست زندگی شکل میگیرد و محیط دیجیتال امروز بخشی از همین فرآیند است.
دنیایی بدون حفاظ
کارشناسان حوزه کودک تأکید میکنند که نگرانی اصلی، صرف استفاده از فیلترشکن نیست؛ بلکه فضایی است که کودک پس از استفاده از آن واردش میشود. در بسیاری از کشورها، نسخههای ویژه کودکان، سامانههای کنترل والدین، پالایش محتوای نامناسب و آموزش سواد رسانهای، بخشی از سیاستهای حمایت از کودکان در فضای مجازی است. اما به گفته سیدناصری، «وقتی کودک از فیلترشکن استفاده میکند، بخش بزرگی از این سازوکارهای حفاظتی عملاً بیاثر میشوند. در نتیجه، کودک تنها نیست؛ بلکه بیدفاع است.» این بیدفاع بودن میتواند او را در معرض محتوای خشونتآمیز، اخبار جعلی، تبلیغات شرطبندی، کلاهبرداریهای اینترنتی، آموزشهای آسیبزا یا الگوهای ناسالم سبک زندگی قرار دهد؛ محتوایی که ذهن در حال رشد کودک توان تحلیل انتقادی آن را ندارد. یکی از مهمترین مفاهیمی که سیدناصری بر آن تأکید میکند، «عادی شدن ناامنی» است؛ مفهومی که به اعتقاد او، آثار آن تنها به فضای مجازی محدود نمیشود. کودکی که هر روز برای اتصال به اینترنت از ابزارهای ناشناس استفاده میکند، معمولاً نمیداند این برنامهها چه اطلاعاتی از تلفن همراه او جمعآوری میکنند. بسیاری از این نرمافزارها به تصاویر، فایلها، مخاطبان و اطلاعات شخصی دسترسی دارند.» به گفته او، تهدیدها تنها امنیت سایبری نیست. پژوهشهای جهانی نیز نشان میدهد قرار گرفتن مداوم کودکان در معرض محتوای نامتناسب میتواند اضطراب، اختلال خواب، کاهش تمرکز، افت تحصیلی، انزوای اجتماعی و حتی افسردگی را افزایش دهد؛ آسیبهایی که معمولاً تدریجی و نامرئی هستند. آنچه این آمار را نگرانکننده میکند، صرفاً عدد ۲۳ درصد نیست؛ بلکه نسلی است که بخش مهمی از هویت، روابط و تجربههای اجتماعی خود را در محیط دیجیتال شکل میدهد. سیدناصری تأکید میکند: «کودکان امروز، پزشکان، معلمان، مهندسان و مدیران فردای ایران هستند. هر آسیبی که امروز به رشد شناختی، هیجانی و اخلاقی آنها وارد شود، فردا هزینهای ملی خواهد داشت.» او در پایان نیز توصیهای خطاب به والدین دارد: «فرزندتان بیش از آنکه به کنترل نیاز داشته باشد، به همراهی نیاز دارد. دنیای دیجیتال را از او نگیرید؛ اما او را در این دنیا تنها هم نگذارید.»
