صلاح الدین خدیو
آرمان امروز : سخنان دبیر شورای عالی امنیت ملی، درباره «پیمان مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، از آن جهت شایسته تأمل است که فراتر از خود این توافق، تصویری از نگرانی ایران از تغییرات احتمالی در معماری امنیتی خاورمیانه را به دست میدهد.
رضایی این پیمان را حاصل ضعف و ناکارآمدی آمریکا دانسته و گفته است کشورهای منطقه، با درک احتمال کاهش تعهدات امنیتی واشنگتن، در پی ترتیبات امنیتی تازهای برآمدهاند. او همچنین گفته است که از ایران خواسته شده این توافق را تأیید کند و تأکید کرده که جا دارد ایران از مؤسسان چنین پیمانهایی باشد.
در اصل بروز یک تغییر مهم در محاسبات امنیتی کشورهای منطقه، حق با رضایی است؛ اما از این مقدمه نمیتوان به این نتیجه رسید که دوران اتکای کشورهای خاورمیانه به آمریکا به پایان رسیده و ایالات متحده بهزودی پایگاههای نظامی خود را از منطقه برمیچیند.
حضور آمریکا در ساختار امنیتی خاورمیانه نه یکشبه ایجاد شده و نه بهآسانی قابل حذف است. عربستان و دیگر کشورهای عرب خلیج فارس طی دههها شبکهای از روابط نظامی، اطلاعاتی، تسلیحاتی و سیاسی با واشنگتن ایجاد کردهاند. پیمان مکه نیز، بیشتر به نظر میرسد مکمل این ساختار باشد تا جایگزین آن.
اگر بخواهم با یک مثال توضیح دهم، میتوان تحولات اخیر را به وضعیت بیمهای تشبیه کرد: کشورهای منطقه همچنان با یک «بیمهگر اصلی» طرفاند، اما پس از تجربه اخیر، نسبت به کفایت پوشش آن بیمهگر دچار تردید شدهاند و به دنبال «بیمه تکمیلی» رفتهاند. پیمان مکه را میتوان نوعی بیمه تکمیلی برای پوشش نقاط کور بیمه اصلی دانست.
جنگ اخیر و نحوه عملکرد آمریکا در دفاع از متحدان منطقهای خود، این تصور را تقویت کرده که اتکا به یک قدرت خارجی، هرچقدر هم قدرتمند باشد، ممکن است در شرایط بحرانی با محدودیتهایی روبهرو شود. بنابراین کشورهای منطقه الزاماً به این نتیجه نرسیدهاند که آمریکا دیگر کارآمد نیست؛ بلکه به این نتیجه رسیدهاند که اتکا به آمریکا بهتنهایی کافی نیست و تنوعبخشی به شرکای امنیتی ضروری است.
از این منظر، پیمان مکه را نباید با خوشبینی مفرط، آغاز نظم «پسا آمریکایی» در خاورمیانه دانست؛ بلکه میتوان آن را تلاشی برای کاهش ریسک ناشی از وابستگی کامل به یک ضامن خارجی …
