یکی از پرندگانی که در طول سال نزدیک ما آدمها، بهویژه در شهرها، زندگی میکند، پرندهای ریزجثه به رنگهای سفید، سیاه و خاکستری است. این پرنده دم بلندی دارد که همیشه بالا و پایین میرود. بخش نخست نام «دمجنبانک ابلق» از همین ویژگیِ دمش میآید که آراموقرار ندارد. «ابلق» نیز به ترکیب دو رنگ متضاد در پوشش پرنده اشاره میکند.
سیاهی سر دمجنبانک ابلق گاهی تا پایین گردنش را میپوشاند؛ انگار مقنعهای بر سر دارد. این پرنده بیشتر از آنکه روی درختها بنشیند، روی زمین و بهویژه در نزدیکی آب دیده میشود. ازآنجاکه ترس زیادی از انسان ندارد، بهراحتی میتوان آن را در پارکها پیدا کرد. شکل پروازش نیز یکی از نشانههای شناسایی آن است. دمجنبانک پروازی موجی دارد و هنگام پرواز، مانند دمش بالا و پایین میرود. هر بار هم که بال میزند، صدای جیکش شنیده میشود.
شاید برایتان سؤال شود که اصلاً چرا دم این پرنده آرام نمیگیرد؟ جالب است که تاکنون هیچ دلیل علمیِ قطعی برای این رفتار مشخص نشده، اما چند فرضیه وجود دارد. نخست اینکه دمجنبانک حشرهخوار است و احتمالاً با تکاندادن دم خود باعث میشود حشراتی که در اطرافش، مثلاً میان چمنها، پنهان شدهاند بیرون بیایند. براساس فرضیه دوم، جنبش دائمی دم به شکارچیان هشدار میدهد که این پرنده کاملاً هوشیار است. فرضیه آخر نیز این رفتار را نوعی علامتدهی اجتماعی برای تعیین قلمرو و ارتباط با دیگر دمجنبانکها میداند.
اگر یادداشتهای پیشین درباره پرندگان اطرافمان را خوانده باشید، احتمالاً دیگر غافلگیر نمیشوید اگر بگویم خانواده دمجنبانکها در ایران به دمجنبانک ابلق محدود نمیشود. چهار گونه دیگر از این پرنده را نیز میتوان کمی دورتر از فضاهای شهری و بیشتر در نزدیکی آب دید.
دمجنبانک خاکستری پرندهای است که عاشق رودخانههاست. این پرنده را بهراحتی میتوان در مکانهایی مانند مسیرهای کوهپیمایی تهران، بهویژه مناطقی که آب در آنها جریان دارد، دید؛ ازجمله کلکچال، گلابدره و دارآباد. از نامش میتوانید حدس بزنید که رنگ غالب روتنهاش خاکستری است، اما زیرتنهاش، بهخصوص زیر دم، به زردی میزند.
دو دمجنبانک دیگر در ایران، دمجنبانک لیمویی یا سرزرد و دمجنبانک شکمزرد هستند که نام هر دو، ظاهرشان را توصیف میکند. البته روتنه آنها همچنان خاکستری و نسبتاً تیره است. بااینحال، دیدن این دو گونه در مقایسه با دمجنبانک ابلق و دمجنبانک خاکستری کمی دشوارتر است.
دمجنبانک جنگلی پرندهای است که شاید مانند دیگر دمجنبانکها علاقه زیادی به آب نداشته باشد و محیطهای جنگلی را ترجیح دهد. این دمجنبانک برخلاف دیگر گونهها، دمش را به چپ و راست تکان میدهد. تاکنون فقط چند بار، آن هم در استان هرمزگان، دیده شده است. پوشش دمجنبانک جنگلی ترکیبی از رنگهای قهوهای، سیاه و سفید است.
دمجنبانکها به خانوادهای از پرندگان تعلق دارند که گروهی به نام «پیپتها» را نیز دربر میگیرد. پیپتها مانند دمجنبانکها بدنی کشیده و ظریف و دمی باریک و بلند دارند؛ اما برخلاف آنها، رنگ پوشش همه پیپتها طیفی از رنگهای خاکی است و قابلیت استتار بالایی دارند.
