آخرین قاب از سرزمین «آند»

در این شماره، سفر ما به پرو به پایان می‌رسد؛ سفری که از کوه‌های آند و میراث اینکاها آغاز شد، از بیابان‌های رنگی و جنگل‌های آمازون گذشت و حالا به گوشه‌هایی می‌رسد که هرکدام بخشی دیگر از داستان این سرزمین را روایت می‌کنند.

در ساحل جنوبی پرو، میان یکی از خشک‌ترین بیابان‌های جهان، نقش‌هایی عظیم بر زمین کشیده شده‌اند که قرن‌هاست نگاه پژوهشگران و مسافران را به خود جلب کرده‌اند. خطوط نازکا (Nazca Lines)، مجموعه‌ای از زمین‌نگاره‌های بزرگ در دشت‌های نازکا و پالپا (Nazca and Palpa) هستند؛ تصاویری از جانورانی مانند مرغ مگس‌خوار، میمون، عنکبوت و طرح‌های هندسی که فقط از ارتفاع به‌درستی دیده می‌شوند. این خطوط به فرهنگ نازکا (Nazca culture) تعلق دارند؛ یکی از تمدن‌های پیشاکلمبی آمریکای جنوبی که حدود دو هزار سال پیش در سواحل جنوبی پرو شکوفا شد. نازکاها در سفالگری، منسوجات و ساخت سامانه‌های آبیاری در محیط خشک ساحلی مهارت داشتند و باورهای آیینی و مذهبی خود را در آثارشان بازتاب می‌دادند.

هنوز درباره هدف دقیق این خطوط اتفاق نظر کاملی وجود ندارد. برخی پژوهشگران آن‌ها را با آیین‌ها و باورهای مذهبی مرتبط می‌دانند و برخی دیگر نقش‌های اجتماعی یا نجومی برای آن‌ها پیشنهاد کرده‌اند. اما شاید شگفت‌انگیزترین ویژگی نازکا این باشد که این تصاویر عظیم، با وجود گذشت نزدیک به دو هزار سال، همچنان روی زمین باقی مانده‌اند؛ شرایط بسیار خشک بیابان نازکا، همراه با نبود بارندگی قابل‌توجه و فرسایش اندک، به حفظ آن‌ها کمک کرده است.

از دشت‌های خشک نازکا اگر به شمال پرو برویم، در ارتفاعات نزدیک شهر کاخامارکا (Cajamarca)، با یکی از متفاوت‌ترین آثار باستانی این کشور روبه‌رو می‌شویم: کومبمایو (Cumbemayo). کومبمایو یک سایت باستانی است که مجموعه‌ای از کانال‌های سنگی، آبراهه‌ها و سازه‌های سنگی را در خود جای داده است. این کانال‌ها در ارتفاع حدود سه هزار و چهارصد متر از سطح دریا ساخته شده‌اند و از آثار پیشاکلمبی منطقه به شمار می‌روند. درباره کارکرد دقیق آن‌ها اختلاف نظر وجود دارد، اما بسیاری از پژوهشگران این شبکه را با مدیریت و هدایت منابع آب در محیط کوهستانی مرتبط می‌دانند. برخی پژوهشگران معتقدند این آبراهه‌ها برای هدایت آب از ارتفاعات به‌سوی دره کاخامارکا ساخته شده بودند؛ نمونه‌ای از تلاش جوامع پیشاکلمبی برای مدیریت منابع آب در محیط دشوار آند. در کنار این کانال‌ها، صخره‌های بلند و باریکی قرار دارند که به «فریلون‌ها (Los Frailones)» مشهور شده‌اند؛ صخره‌هایی طبیعی که به‌دلیل شباهتشان به راهبان با لباس‌های بلند، چنین نامی گرفته‌اند. ترکیب این ستون‌های سنگی، مه کوهستان و آبراهه‌های باستانی، کومبمایو را به یکی از چشم‌اندازهای رازآلود و کمتر شناخته‌شده پرو تبدیل کرده است. تلفیقی از میراث فرهنگی باستانی و چشم‌اندازهای طبیعی

آخرین قاب سفر ما به پرو، جایی است که بیابان به اقیانوس آرام می‌رسد؛ پاراکاس (Paracas). نام پاراکاس در زبان کچوا (Quechua) معمولاً به معنای «باران شن» ترجمه می‌شود؛ اشاره‌ای به بادهای شدیدی که شن‌های بیابان ساحلی را جابه‌جا می‌کنند. پاراکاس فقط نام یک شهر ساحلی نیست؛ نام منطقه‌ای است که هم میراث یک فرهنگ باستانی را در خود دارد و هم یکی از چشمگیرترین چشم‌اندازهای طبیعی پرو را. فرهنگ پاراکاس (Paracas culture)، که حدود سه هزار سال پیش در سواحل جنوبی پرو پدیدار شد، یکی از فرهنگ‌های مهم پیش از اینکاها بود و به‌ویژه به‌دلیل منسوجات بسیار ظریف و پیچیده‌اش شهرت دارد.

باستان‌شناسان از تدفین‌های ویژه این فرهنگ، پارچه‌هایی یافته‌اند که از برجسته‌ترین نمونه‌های هنر نساجی آمریکای جنوبی به شمار می‌روند. امروز در پاراکاس، بیابان، اقیانوس و حیات‌وحش در کنار هم قرار گرفته‌اند. ذخیره‌گاه ملی پاراکاس (Paracas National Reserve) صخره‌های ساحلی، سواحل رنگارنگ و زیست‌بوم دریایی ارزشمندی را حفاظت می‌کند. کمی دورتر، جزایر بالستاس (Ballestas Islands) میزبان شیرهای دریایی، پنگوئن‌های هومبولت و هزاران پرنده دریایی هستند؛ منظره‌ای که گاهی به‌دلیل تنوع زیستی‌اش «گالاپاگوس پرو» نامیده می‌شود.

در فرهنگ امروز پرو نیز گذشته هنوز زنده است؛ از زبان کچوا و صنایع دستی گرفته تا موسیقی و رقص‌های سنتی آندی که در جشن‌ها و آیین‌های محلی همچنان اجرا می‌شوند. شاید همین پیوند میان طبیعت، تاریخ و زندگی مردم است که پرو را فراتر از یک مقصد گردشگری می‌برد. پرو در پایان این سفر، دیگر فقط نام ماچوپیچو نیست؛ سرزمینی است که هر گوشه‌اش روایتی از رابطه انسان با کوه، آب، بیابان و آسمان دارد.