طبیعت آواز می‌خواند تا زنده

شاید به نظر برخی، صدسالگی نقطه پایان مسیر زندگی و خلق ایده‌های نو باشد. برای «دیوید اتنبرو» که در مه ۲۰۲۶ صدمین سال زندگی‌اش را جشن گرفت، هنوز نقطه پایان نیست؛ همین امسال مستند تازه‌ای از او روی آنتن رفت و نامش در فهرست نامزدهای «امی» هم دیده شد.

از آثار او می‌توان به مستند «شگفتی آواز» (Attenborough’s Wonder of Song) اشاره کرد؛ کاری که در ژانویه ۲۰۲۲ از «بی‌بی‌سی» پخش شد.

مستند در کمتر از یک ساعت، نگاه ما به «آواز» در طبیعت را زیرورو می‌کند. اتنبرو در این مستند هفت مورد از خارق‌العاده‌ترین آوازهای حیوانی را کنار هم می‌گذارد؛ از آواز بزرگ‌ترین لمور ماداگاسکار ــ که خودش در دهه ۱۹۶۰ نخستین‌بار ضبطش کرده بود ــ تا نغمه نهنگ هامپبک و آواز شگفت‌انگیز لی‌یربرد استرالیایی.

اما چرا اصلاً در مسیر تکامل، آواز به بخشی از زندگی این موجودات تبدیل شده است؟ پاسخ به این سؤال در مستند مسیر جالبی را طی می‌کند. نظریه کلاسیک داروین درباره انتخاب جنسی می‌گفت این نرها هستند که برای جلب ماده‌ها آواز می‌خوانند. اما مستند نشان می‌دهد که این تصویر ناقص بوده است. در ۶۴ درصد از گونه‌های پرندگان آوازخوان، ماده‌ها هم می‌خوانند؛ فقط تا امروز کسی به‌درستی گوش نداده بود. جالب اینجاست که بخش مهمی از این کشف را نسل تازه‌ای از دانشمندان زن رقم زده‌اند که دیگر حاضر نبودند صدای هم‌جنسان خود در طبیعت را نادیده بگیرند.

آنچه این کشف را ممکن کرده، ابزارهایی است مثل اسپکتروگراف ــ فناوری‌ای که صدا را به تصویری قابل‌خواندن تبدیل می‌کند ــ و ضبط‌های دقیق و قابل‌تکرار که الگوهای پنهان این آوازها را آشکار می‌سازند.

اما پشت این کشف علمی، هشداری جدی هم پنهان است. اتنبرو یادآوری می‌کند که فقط در بریتانیا، طی ۶۰ سال گذشته، ۳۸ میلیون پرنده از میان رفته‌اند؛ یعنی از هر پنج پرنده، یکی دیگر نیست تا بخواند. او می‌گوید بدون این صداها، زندگی ما به‌راستی فقیرتر خواهد شد. همین‌جاست که «شگفتی آواز» از یک مستند طبیعی معمولی فراتر می‌رود و به استدلالی برای حفاظت بدل می‌شود؛ همان‌طور که شنیدن آواز نهنگ‌ها زمانی به بسیج جهانی برای نجاتشان انجامید، این مستند امیدوار است شنیدن آوازهای دیگر در خطر هم وجدان جمعی را بیدار کند.

نکته‌ای که کمتر کسی می‌داند، این است که ردپای اتنبرو در ایران هم هست. سال‌ها پیش از آنکه به چهره جهانی مستندهای حیات‌وحش تبدیل شود، در سال ۱۹۷۵ برای مجموعه هفت‌قسمتی The Tribal Eye ــ که به هنر قبیله‌ای در نقاط مختلف جهان می‌پرداخت ــ قسمتی با نام «باغ‌های بافته‌شده» (Woven Gardens) ساخت؛ روایتی از کوچ، طبیعت و زندگی عشایر قشقایی، دوخته در تار و پود قالی‌هایشان. همان چشمی که سال‌ها بعد آواز نهنگ و لی‌یربرد را شنید، همان‌قدر برای شنیدن صدای یک سنت در حال فراموشی هم گوش‌تیز کرده بود.

میراث فرهنگی و طبیعت، در نگاه اتنبرو، مانند دو روی یک سکه‌اند؛ هر دو آوازهایی‌اند که اگر گوش نسپاریم، برای همیشه خاموش می‌شوند.