توسعه محل دفن پسماند سراوان سابقهای بیش از دو دهه دارد. این سایت از دهه هشتاد با وسعتی حدود پنج هکتار آغاز به کار کرد و در سالهای بعد بهطور مستمر گسترش یافت. این توسعه آنطور که «کامران پورمقدم» معاون أمور جنگل و سخنگوی سازمان منابع طبیعی به «پیام ما» میگوید در برخی دورهها بدون مجوز از سازمان منابع طبیعی و با تاییدیههای استانی انجام گرفت «در حال بررسی روند رخ داده هستیم. نمیشود با قاطعیت در این خصوص صحبت کرد، ولی روند توسعه وجود داشته و همین هم یکی از موارد اشتباه و تکرار شده در سالهای گذشته است. حالا ما نگران جنگلهای فعلی هستیم که قرار است تا کجا به دفن زباله اختصاص پیدا کنند؟»
او میگوید در تمام این سالها تأکید بر این بود که به جای توسعه دفنگاه، از روشهای نوین مدیریت پسماند استفاده شود، اما اکنون بار دیگر درخواستی برای الحاق عرصهای جدید از سوی استانداری و در کارگروه مدیریت پسماند استان، به این مجموعه منتقل شده است. «بررسیهای اولیه نشان میدهد بخشی از عرصه پیشنهادی، پوشش جنگلی و درختی دارد؛ به همین دلیل، معاونت امور جنگل سازمان منابع طبیعی تیمی کارشناسی را برای بازدید میدانی به گیلان اعزام کرده است. قرار است در هفته آینده، ابعاد مختلف این پرونده بررسی شود. وسعت محدوده مورد درخواست نیز بین سهونیم تا پنج هکتار برآورد شده است».
پورمقدم تاکید میکند اگر مدیریت پسماند همچنان بر پایه توسعه دفنگاه پیش برود و روشهای جایگزین به کار گرفته نشود، این روند پایانی نخواهد داشت و دفنگاه ناچار به توسعههای مکرر خواهد بود. این موضوع به گفته او میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به اکوسیستم جنگلهای هیرکانی وارد کند. «این پرونده صرفاً به منابع طبیعی مربوط نیست.
قانون مدیریت پسماند و ضوابط مصوب شورای عالی حفاظت محیط زیست، شرایط مشخصی را برای مکانیابی و توسعه محلهای دفن زباله تعیین کردهاند و همه دستگاههای مسئول باید براساس این ضوابط عمل کنند. نقش سازمان حفاظت محیط زیست در این میان تعیینکننده است. زیرا هرجا دفن پسماند سلامت انسان یا محیط زیست را تهدید کند، این سازمان مکلف به ورود و اعلام نظر کارشناسی است.»
مسئولان سازمان منابع طبیعی معتقدند روندی که تاکنون در سراوان طی شده باید مورد بازبینی قرار گیرد، زیرا بخشی از اقدامات گذشته در سطح استان انجام شده و لازم است قانونی بودن فرآیندهای پیشین نیز بررسی شود. «ادامه روند فعلی میتواند به تدریج عرصههای بیشتری از جنگل را به دفنگاه تبدیل کند و هر روز بحران خود را به شکل جدید نشان دهد.» مشکل اصلی ما مدیریت شیرابه است
ماجرا از نظر «فرهاد حسینی طایفه» مدیر کل حفاظت محیط زیست استان گیلان متفاوت است. او به «پیام ما» میگوید در چند سال اخیر تلاش شده تا با خاکریزی بر روی زبالههای سراوان منطقه تا حدی نجات یابد و حالا دیگر نمیتوان روی این تل عظیم خاک که زیرش پر از زباله است، زباله جدید اضافه کرد «بحران سراوان، نتیجه دههها انباشت مشکلات در مدیریت پسماند استان است. مشکلات امروز تنها به محدوده دفنگاه محدود نمیشود و بخش وسیعی از اکوسیستم گیلان را تحت تأثیر قرار داده است. ریشه این بحران را باید در عقبماندگی بیش از چهار دههای مدیریت پسماند جستوجو کرد. طی این سالها نه تفکیک زباله از مبدأ به شکل مؤثر اجرا شده، نه حجم پسماند ورودی کاهش یافته، نه فرآیند تولید کمپوست به ظرفیت واقعی خود رسیده و نه میزان پسماند باقیمانده یا «ریجکت» کاهش پیدا کرده است. در نتیجه، بخش قابل توجهی از زبالهها همچنان راهی دفنگاه سراوان میشود.»
او مشکل را تنها در اضافه کردن زمین برای دفن پسماند نمیداند بلکه مساله اصلی را نبود مدیریت در شیرابهها عنوان میکند. «هزاران هکتار از اراضی تالابی، مصب رودخانهها و زیستبومهای پاییندست به دلیل نفوذ شیرابه زبالهها آسیب دیدهاند؛ شیرابهای که از طریق رودخانهها وارد تالاب انزلی شده و در نهایت به دریای خزر میرسد. ما هنوز در گیلان سامانهای مؤثر برای تصفیه شیرابه نداریم. قرار بود شیرابه تولیدشده در کارخانه کود آلی تصفیه شود، اما این بخش از چرخه مدیریت پسماند تاکنون بهطور کامل محقق نشده و همین مسئله یکی از مهمترین چالشهای محیطزیست استان است.»
طایفه با اشاره به عملکرد کارخانه کود آلی میگوید این مجموعه نسبت به سالهای گذشته پیشرفتهایی داشته است، اما هنوز تا رسیدن به شرایط مطلوب فاصله دارد. بر اساس برنامهریزیها قرار بود تنها حدود یکسوم پسماند پس از پردازش بهعنوان ریجکت به سراوان منتقل شود، اما این هدف هنوز محقق نشده و حجم بالای زبالههای ورودی، نیاز به توسعه مداوم دفنگاه را ایجاد کرده است. «ظرفیت دفنگاه سراوان کاملا پر شده و در سالهای اخیر بهصورت لایهلایه تسطیح و خاکپوشانی شده است. حالا ناچار به توسعه در شیبها و درههای مجاور هستیم؛ وضعیتی که از نگاه محیط زیستی، راهحلی پایدار محسوب نمیشود.»
مدیرکل حفاظت محیط زیست گیلان تأکید میکند که این اداره کل نسبت به وضعیت سراوان شاکی است و پیگیریهای حقوقی خود را ادامه میدهد. به اعتقاد او، اگر مدیریت پسماند مطابق قانون اجرا شود و پردازش و تفکیک از مبدأ بهدرستی انجام گیرد، اساساً نباید این حجم از ریجکت وارد سراوان شود. «تجربه تلخ سراوان باعث شده افکار عمومی نسبت به احداث هرگونه سایت جدید دفن زباله حساس باشند. حتی بررسیهای انجامشده برای ایجاد دفنگاه در مناطقی مانند رودبار نیز با مخالفت مردم روبهرو شده است. از همین رو، استان ناچار است همزمان با استفاده از ظرفیت دفنگاههای موجود، اصلاح ساختار مدیریت پسماند را با جدیت دنبال کند.»
به گفته او، در ماههای اخیر جلسات متعددی برای ساماندهی وضعیت سراوان برگزار شده و اقداماتی از جمله اصلاح فرآیندهای کارخانه کود آلی، اجرای سلولهای مهندسیشده دفن و احداث واحد جدید تصفیه شیرابه در دستور کار قرار گرفته است. او با وجود تأکید بر اینکه این اقدامات هنوز به مرحله اثربخشی کامل نرسیدهاند، معتقد است روند آغازشده نسبت به گذشته امیدوارکنندهتر است و در صورت تکمیل پروژه تصفیه شیرابه، میتوان انتظار داشت بخشی از مشکلات دیرینه این مجموعه کاهش یابد.
هیچ کدام از این حرفها اما نجاتدهنده چندین هکتار از جنگل از شر زبالهها نخواهند بود. صحبتهایی که طی سالهای گذشته بارها تکرار شده، جلساتی که مدام برگزار شده و هیچ کدام نتیجهای دربرنداشتهاند نگرانی فعالان و مردم را چند برابر کرده است. مسیولان استانی حالا میخواهند بار دیگر جنگل را درگیر زبالهها کنند و با شکلگیری یک منطقه جدید، مدیریت پسماند از مبدا باز هم به حاشیه منتقل شود و در این میان وزارت کشور به عنوان متولی اصلی و سازمان شهرداریها و دهیاریها از سویی و از سوی دیگر سازمان حفاظت محیط زیست باز هم چشمشان را بر بحران دایمی استانهای شمالی ببندند و تنها به صحبتهای تکراری درباره تلاشهایشان و خواستشان برای تفکیک از مبدا ادامه دهند. دور باطل مدیریت پسماند در ایران.
