بزرگداشت یکصدمین زادروز زندهیاد اسکندر فیروز، تنها بزرگداشت یک مدیر یا بنیانگذار نیست؛ بزرگداشت اندیشهای است که به ما آموخت طبیعت، کالایی در چنبره مصرف نیست، بلکه میراثی ارزشمند و امانتی است که باید برای نسلهای آینده از آن پاسداری کرد. او در روزگاری از حفاظت از طبیعت سخن گفت که این مفهوم هنوز در جامعه ما شناختهشده و فراگیر نبود. فیروز با دوراندیشی، دانش، شجاعت و پشتکار، پایههای نظام نوین حفاظت از محیطزیست ایران را بنیان نهاد و نشان داد که توسعه واقعی، بدون حفاظت جدی از ارزشهای طبیعی، پایدار نمیماند. اما شاید بزرگترین میراث او نه ساختمانها و ساختارها، بلکه نوع نگاهش به طبیعت بود. او باور داشت ارزش جنگل، رودخانه، تالاب، کوهستان و حیاتوحش، تنها در منافع اقتصادی آنها خلاصه نمیشود؛ بلکه آنها بخشی از هویت ملی، تاریخ و فرهنگ ایران هستند و باید برای سلامت و ماندگاری سرزمین و نسل امروز و آینده حفظ شوند. اسکندر فیروز به ما آموخت که حفاظت از محیطزیست، مسئولیت یک سازمان یا گروهی خاص نیست، بلکه مسئولیتی عمومی و ملی است. او باور داشت اگر فرهنگ حفاظت در جامعه نهادینه شود، مردم خود بهترین نگهبانان سرزمینشان میشوند. با بررسی زندگی و کارنامه استاد اسکندر فیروز درمییابیم که موفقیت او تنها به دانش یا جایگاه اداریاش محدود نمیشد. این موفقیت حاصل ترکیب ویژگیهای شخصیتی و مدیریتی متعددی بود که از او چهرهای ماندگار در تاریخ حفاظت از منابع طبیعی و محیطزیست ایران ساخت.
نخستین ویژگی او، داشتن چشماندازی بلندمدت بود. او سالها پیش از آنکه حفاظت از محیطزیست به مطالبهای عمومی تبدیل شود، اهمیت آن را درک کرده بود و برای آینده برنامهریزی میکرد. او میدانست تصمیمهایی که امروز درباره طبیعت گرفته میشوند، سرنوشت نسلهای آینده را رقم میزنند. دومین ویژگی، عشق عمیق او به طبیعت ایران بود. علاقهاش به حیاتوحش، پارکهای ملی و منابع طبیعی، صرفاً ناشی از وظیفهای اداری نبود. این علاقه از باور و دلبستگی شخصی او به سرزمین ایران سرچشمه میگرفت. همین عشق و باور به او توان میداد در برابر دشواریها، مخالفتها و فشارهای مسیر حفاظت استقامت کند. شجاعت در تصمیمگیری، سومین ویژگی فیروز بود. در دوره مدیریت اسکندر فیروز، بسیاری از مناطق طبیعی ارزشمند ایران بهعنوان پارک ملی و منطقه حفاظتشده معرفی و تثبیت شدند؛ تصمیمهایی که همیشه با منافع کوتاهمدت برخی افراد و گروهها همسو نبودند. اما او باور داشت حفاظت از سرمایههای طبیعی کشور، نیازمند تصمیمهایی فراتر از ملاحظات کوتاهمدت است. تکیه بر دانش و تخصص، از دیگر ویژگیهای مدیریتی او بود. فیروز از یافتههای علمی و همکاری با کارشناسان ایرانی و بینالمللی بهره میگرفت و تلاش میکرد تصمیمها بر پایه شناخت علمی، تجربه و واقعیتهای طبیعی کشور اتخاذ شوند.
پشتکار و استقامت نیز بخش دیگری از شخصیت او بود. مسیر حفاظت از محیطزیست همواره با مخالفتها، کمبود امکانات و فشارهای مختلف همراه است. اسکندر فیروز نیز با چنین دشواریهایی روبهرو بود، اما با وجود همه موانع، از اهداف خود دست نکشید و مسیر حفاظت از طبیعت ایران را ادامه داد.
فیروز را با تواناییاش در ایجاد نهادهای ماندگار میشناسیم. یکی از مهمترین موفقیتهای او، پایهگذاری و تقویت ساختارهای سازمانی بود. افراد میآیند و میروند، اما نهادهای کارآمد میتوانند آثار خود را برای دههها حفظ کنند.
فیروز تنها یک مدیر نبود، بلکه شخصیتی نهادساز داشت. او میکوشید ساختارهایی ایجاد کند که پس از پایان مسئولیتش نیز بتوانند به مسیر خود ادامه دهند و از طبیعت ایران حفاظت کنند. اسکندر فیروز همچنین از اعتبار و سلامت حرفهای برخوردار بود. بسیاری از همکاران و کارشناسان، او را مدیری منظم، قانونمدار و برخوردار از صداقت حرفهای توصیف کردهاند. همین ویژگیها باعث شد اعتماد متخصصان، کارشناسان و همکارانش را به دست آورد و مجموعهای از نیروهای متخصص و متعهد را در مسیر حفاظت از طبیعت همراه کند. به گمان من، مهمترین راز موفقیت اسکندر فیروز را میتوان در یک جمله خلاصه کرد: او بهجای آنکه به موفقیت شخصی بیندیشد، برای ماندگاری طبیعت ایران تلاش میکرد. زندگی و تجربه اسکندر فیروز میتواند الگویی الهامبخش باشد؛ الگویی که نشان میدهد حتی اگر همه اهداف در دوره مسئولیت یک فرد محقق نشوند، پایهگذاری درست و پایداری بر اصول میتواند آثاری ماندگار برای نسلهای آینده بر جای بگذارد.اگر بخواهیم همه خدمات اسکندر فیروز را در یک دستاورد خلاصه کنیم، شاید مهمترین آنها تغییر نگاه ایران به محیطزیست باشد؛ تغییر نگاه به طبیعت از منبعی قابل بهرهبرداری به میراثی ملی که باید برای تأمین سلامت زیستی سرزمین و نسلهای آینده حفظ شود.
این تغییر نگرش، زیربنای بسیاری از اقدامات بعدی شد. در پرتو همین نگاه بود که سازمان حفاظت محیطزیست شکل گرفت و در جایگاه یکی از مهمترین ارکان حفاظتی کشور قرار گرفت. بسیاری از زیستبومهای ارزشمند کشور در قالب پارکهای ملی و مناطق حفاظتشده شناسایی و تثبیت شدند. حفاظت از گونههایی مانند گورخر ایرانی، یوزپلنگ آسیایی، گوزن زرد ایرانی و دیگر گونههای ارزشمند به اولویتی ملی تبدیل شد. مفهوم توسعه همراه با حفاظت از ارزشهای طبیعی اقلیمهای گوناگون ایران نیز وارد ادبیات مدیریتی کشور شد. اما اگر بخواهم از میان همه دستاوردهای اسکندر فیروز و یارانش، ماندگارترین اثر را انتخاب کنم، آن اثر چیزی جز پرورش نسلی از محیطبانان، کارشناسان، دوستداران و کنشگران طبیعت نیست. مناطق حفاظتشده، قوانین و سازمانها ممکن است در گذر زمان تغییر کنند، اما انسانهایی که با اندیشه او تربیت شدهاند، دههها راهش را ادامه دادهاند و همچنان ادامه میدهند.
آنچه اندیشه اسکندر فیروز را بازتاب میدهد، این باور عمیق اوست که اثرگذارترین سرمایهگذاری، پرورش انسانهایی مسئول برای آینده ایران است. او به کیفیت بیش از کمیت اهمیت میداد. فیروز میدانست حفاظت مؤثر از چند منطقه ارزشمند با مدیریتی کارآمد، بسیار مهمتر از اعلام تعداد زیادی منطقه بدون امکان حفاظت واقعی است. شناخت او از ایران نیز حاصل حضور در میدان، سفر و مشاهده مستقیم بود، نه صرفاً مطالعه گزارشها. اسکندر فیروز زیستبومهای ایران را میشناخت و واقعیتهای آنها را درک میکرد. همین شناخت میدانی باعث میشد تصمیمهایش واقعبینانهتر و متناسبتر با شرایط کشور باشند.
فیروز همچنین محیطبانان را ستون اصلی حفاظت از طبیعت میدانست. او به نقش انسانهایی که در خط مقدم حفاظت از طبیعت ایستادهاند، اهمیت ویژهای میداد و ارزش کار آنان را بهخوبی درک میکرد. او میدانست هیچ قانون، برنامه و ساختاری بدون حضور انسانهای متعهد در میدان، نمیتواند به حفاظت واقعی از طبیعت منجر شود. به همین دلیل، در انتخاب و تربیت نیروهای محیطبانی دقت و حساسیت فراوان داشت؛ زیرا باور داشت آینده حفاظت از طبیعت ایران به دانش، مسئولیتپذیری و عشق همین انسانها وابسته است. اسکندر فیروز شناختی عمیق از سرزمین ایران داشت و کشورمان را تنها از پشت میزهای مدیریتی نمیشناخت. شناخت او از زیستبومهای ایران، حاصل حضور در میدان، سفر، مشاهده و ارتباط مستقیم با طبیعت بود.
او جنگلها، تالابها، کوهستانها، بیابانها و گونههای جانوری کشور را از نزدیک میشناخت. همین شناخت عمیق باعث میشد تصمیمهایش بر پایه واقعیتهای طبیعی و اجتماعی ایران شکل بگیرند. او میدانست حفاظت از طبیعت، بدون شناخت درست از سرزمین و درک شرایط واقعی آن امکانپذیر نیست. اسکندر فیروز در کار خود از تجربههای بینالمللی بهره میگرفت، اما همواره تلاش میکرد راهحلها با طبیعت و شرایط ایران متناسب باشند. او باور داشت حفاظت از طبیعت، موضوعی جهانی است و همکاری میان کشورها میتواند به حفظ میراث طبیعی مشترک بشریت کمک کند. با تکیه بر همین نگاه، در عرصههای بینالمللی حفاظت از طبیعت نیز نقشآفرینی کرد و با تلاشهای خود، زمینه بهرهگیری از ظرفیتهای جهانی برای حفاظت از منابع طبیعی و تالابهای ایران را فراهم آورد. نقش او در شکلگیری و توسعه جایگاه ایران در حوزه حفاظت از تالابها، از جمله از طریق کنوانسیون رامسر، بخشی از همین نگاه بلندمدت او به حفاظت بود. شاید یکی از عمیقترین باورهای اسکندر فیروز این بود که طبیعت تنها بهدلیل ارزش اقتصادیاش اهمیت ندارد. او برای طبیعت ارزش ذاتی قائل بود. جنگل، رودخانه، تالاب، کوهستان و حیاتوحش، تنها منابعی برای استفاده انسان نیستند، بلکه بخشهایی از یک نظام زندهاند که انسان نیز جزئی از آن است. این نگاه، امروز یکی از پایههای مهم اخلاق محیطزیستی در جهان به شمار میرود. اگر قرار باشد در یکصدمین زادروز او تنها یک پیام برای نسل جوان داشته باشیم، شاید شایسته باشد چنین بگوییم: میراث اسکندر فیروز تنها پارکهای ملی و مناطق حفاظتشده نیست. میراث واقعی او این باور است که انسان، مالک طبیعت نیست، بلکه امانتدار آن است. هر نسلی که این امانت را سالمتر به نسل بعد بسپارد، راه او را ادامه داده است. حفاظت از منابع پایه با ارائه شیوهای تازه برای اندیشیدن درباره ایران و شگفتیهای آن آغاز شد و این همان چیزی است که اسکندر فیروز برای آن پیوسته تلاش کرد: تبدیل حفاظت از محیطزیست از وظیفهای اداری به مسئولیتی ملی و اخلاقی. اگر این اندیشه در جامعه نهادینه شود، بزرگترین یادبود برای او شکل میگیرد.
«اسکندر فیروز»؛ خالق هنر حفاظت
