بندر باستانی «سیراف» در پیشانی شمالی خلیج فارس و در جنوب استان بوشهر، این روزها در آستانه یکی از مهمترین رخدادهای چند دهه اخیر ایران قرار گرفته است: ثبت در فهرست میراث جهانی «یونسکو». پرونده این محوطه که بیش از دو هزار و ششصد سال قدمت دارد و از سال ۲۰۰۷ در فهرست موقت میراث جهانی جای داشته است، اکنون بهطور رسمی به دبیرخانه کمیته میراث جهانی ۲۰۲۶ ارسال شده و وارد مرحلهای سرنوشتساز شده است.
«سیراف» در دوران ساسانی و قرنهای اولیه اسلامی، حلقه اتصال ایران با شرق آفریقا، شبهقاره هند و چین و گرهگاهی کلیدی از «جاده ابریشم دریایی» بود. آثار بهجامانده از خانههای تجاری، مسجد جامع، سازههای دستکند عظیم و دهها چاه آبِ همواره فعال، گواه دانش مهندسی و رونق اقتصادی این بندر است. در سدههای سوم و چهارم هجری قمری، «سیراف» به تعبیر جغرافینویسانی چون «اصطخری» و «مقدسی»، کلانشهری با ساختمانهای چندطبقه، جمعیت انبوه و تجارتی گسترده در ادویه، عاج و محصولات متنوع از شرق دور بوده است. یکی از برجستهترین چهرههای این دوران، «سلیمان سیرافی»، بازرگان و دریانورد سده سوم هجری و نویسنده سفرنامه «اخبار الصین و الهند» است.
سفر دریایی او به چین، حدود چهارصد سال پیش از «مارکوپولو» صورت گرفت و نشاندهنده تسلط دیرینه ناخدایان ایرانی بر مسیرهای دریایی خلیج فارس تا اقیانوس هند و چین است. این پیشینه، سندی بر حضور و نقشآفرینی تاریخی ایران در خلیج فارس و آبراهههای جهانی است.
برای ثبت جهانی «سیراف»، رفع تعارضات موجود در عرصه تاریخی و تدوین برنامههای حفاظت، مدیریت پایدار و کنترل ساختوساز، از الزامات اصلی موفقیت پرونده به شمار میرود.
این روند، «سیراف» را به قطبی مهم برای گردشگری فرهنگی جنوب کشور بدل میکند، اما موفقیت پایدار آن در گرو گذار از پارادایم توسعه کالبدی صرف به توسعه فضایی و فرهنگی هدفمند است. از منظر برنامهریزی شهری، این امر مستلزم تعیین دقیق حریم و عرصه، ارزیابی اثرات میراثی برای ساختوسازهای مجاور و شکلدهی کریدورهای فرهنگی است که جاذبههای گردشگری، مراکز پذیرایی، فروشگاههای عرضه صنایعدستی و اقامتگاههای بومگردی را بدون تعارض، به عرصههای تاریخی و بافت شهری پیوند دهد. توسعه زیرساختهای ساحلی و دریایی ـ مارینا و اسکلههای گردشگری، مسیرهای پیادهروی ساحلی و… ـ بخش مکمل این راهبرد است. در تمامی این مراحل، سازمانهای مردمنهاد (سمنها) نقشی محوری دارند؛ از طرح مطالبات جامعه محلی و مشارکت در تدوین طرحهای فضایی تا آموزش جامعه میزبان، مستندسازی دانش بومی و پایش پیامدهای اجتماعی ـ زیستمحیطی. این موارد و رشد گردشگری از ارکان مهم توسعه بندر «سیراف» هستند.
ثبت جهانی، «سیراف» را در شبکهای گستردهتر از بنادر تاریخی «جاده ابریشم دریایی» ـ از خلیج فارس تا شرق آفریقا، هند و چین ـ قرار میدهد و زمینه را برای خواهرخواندگی شهری، همکاری پژوهشی بینالمللی و مشارکت در مسیرهای فرهنگی «یونسکو» فراهم میکند؛ فرصتی که سمنها نیز میتوانند از طریق پیوستن به شبکههای جهانی میراث و گردشگری پایدار از آن بهره ببرند. در کنار این بعد جهانی، سند ثبت «سیراف» بار نمادین و راهبردی نیز دارد و بار دیگر با گواهیدادن بر پیشینه هزارانساله حضور ایرانیان در خلیج فارس، عملاً به تثبیت جایگاه تاریخی ایران در این آبراه راهبردی کمک میکند. «سیراف» در نقطهای حساس ایستاده است که در آن میراث تاریخی، الزامات ثبت جهانی، برنامهریزی فضایی و پیوند جهانی باید یکپارچه دیده شوند. اگر چنین شود، این بندر میتواند الگویی موفق برای دیگر بنادر تاریخی خلیج فارس نیز باشد.
