این توافق روز ۷ اوت در مکه میان محمد بنسلمان، ولیعهد و نخستوزیر عربستان، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، امضا شد. بر اساس مفاد آن، حمله نظامی به هر یک از سه کشور، حمله به تمامی اعضا تلقی خواهد شد؛ بندی که از نظر ساختار، شباهت زیادی به ماده ۵ پیمان ناتو دارد.
تلاش ترکیه برای وارد کردن مصر
منابع «میدل ایست آی» میگویند آنکارا خواهان حضور مصر در این توافق بود و تلاشهایی برای متقاعد کردن قاهره انجام داد. ترکیه از مدتها پیش در پی ایجاد سازوکارهای امنیتی منطقهای گستردهتر بوده و مصر را نیز یکی از بازیگران مهم جهان عرب و شرق مدیترانه میداند.
با این حال، مخالفت عربستان با عضویت مصر یکی از عواملی بود که باعث شد توافق اولیه تنها میان سه کشور شکل بگیرد. این در حالی است که مقامهای ترکیه همچنان از احتمال پیوستن مصر در آینده سخن میگویند.
چرا مصر کنار ماند؟
مصر نیز در نهایت از پیوستن فوری به توافق خودداری کرد. گزارشهای جداگانه حاکی است که قاهره درباره عضویت در یک چارچوب امنیتی تحت رهبری عربستان ملاحظاتی داشته و نمیخواسته این تصمیم بر روابط امنیتی و دیپلماتیکش با دیگر شرکای منطقهای، از جمله اسرائیل و امارات، تأثیر بگذارد.
به این ترتیب، خودداری مصر را نمیتوان صرفا نتیجه اختلاف با ترکیه یا عربستان دانست. قاهره تلاش میکند در شرایط پرتنش منطقهای، روابط خود با مجموعهای از قدرتهای منطقهای و بینالمللی را همزمان حفظ کند و از قرار گرفتن در یک بلوک امنیتی مشخص اجتناب ورزد.
ائتلافی با هدف مشخص؟
مقامهای ترکیه تأکید کردهاند که توافق مکه علیه کشور مشخصی، طراحی نشده است. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، گفته است این پیمان تنها در صورتی فعال میشود که یکی از اعضا با تهدید مستقیم مواجه شود و طیف واکنشها میتواند از تبادل اطلاعات و همکاری امنیتی تا کمک نظامی گسترده متغیر باشد.
با این حال، شکلگیری این پیمان در شرایطی رخ داده که کشورهای منطقه بیش از گذشته درباره اتکای کامل به حمایت امنیتی آمریکا تردید دارند. عربستان، ترکیه و پاکستان با ایجاد این چارچوب تلاش میکنند ظرفیتهای دفاعی و امنیتی خود را به یکدیگر نزدیکتر کنند، بدون آنکه الزاما روابطشان با واشنگتن را کنار بگذارند.
توافق مکه قرار است یک کمیته مشترک وزارتی و دبیرخانهای دائمی در عربستان داشته باشد. جزئیات عملیاتی آن نیز در نشستهای آینده مشخص خواهد شد. در نتیجه، هنوز مشخص نیست این پیمان تا چه اندازه میتواند به یک اتحاد نظامی مؤثر تبدیل شود و تا چه حد صرفاً نمادی از تغییر آرایش امنیتی خاورمیانه خواهد بود.
