مرگ «پهلوان آواز»؛ بازخوانی یک عمر درخشش در صدای ایرج

صفحه سیاست-

چهارشنبه ۲۱ مردادماه، جامعه موسیقی ایران با خبر درگذشت «ایرج»، یکی از اساتید ماندگار موسیقی، به سوگ نشست. در راستای ادای احترام به این هنرمند بزرگ، پژوهشگر و منتقد موسیقی، «میرعلیرضا میرعلی‌نقی»، در گفت‌وگویی اختصاصی به تحلیل یک عمر فعالیت هنری و جایگاه بی‌بدیل ایرج (حسین) خواجه‌امیری در موسیقی می‌پردازد. مشروح این گفتگو را در ادامه می‌خوانید. ایرج بین خوانندگان نسل خودش، چه ویژگی‌ای داشت که باعث شد تا این اندازه با عنوان «پهلوان آواز» شناخته شود؟

این لقب را استاد حسن کسایی، استاد بی‌نظیر نی، به ایشان داده بودند. این تعبیر در برنامه‌ای آوازی و در اشاره به قدرت و توانایی‌های ایرج مطرح شد؛ هم از نظر توان فیزیکی و صوتی و هم از نظر ویژگی‌هایی که یک صدای خوب را می‌سازد، مانند دامنه، شدت و ارتفاع صوت. ایرج واقعاً از این نظر همیشه در اوج بود.

از سوی دیگر، این توانایی فقط به قدرت صدا محدود نمی‌شد. او از نظر ذهنی نیز توانایی ویژه‌ای در پرورش و ارائه مطلب، زیباسازی و تأثیرگذاری بر مخاطب داشت؛ ویژگی‌هایی که تا حد زیادی در انحصار خودش بود.

بنابراین وقتی از عنوان «پهلوان آواز» برای ایرج استفاده می‌شود، منظور صرفاً قدرت صدای او نیست، بلکه نیرویی است که او در آواز داشت و می‌توانست از طریق آن بر مخاطب تأثیر بگذارد. صدای ایرج را همیشه خیلی‌ها متفاوت و خاص می‌دانستند. چه ویژگی‌ای در صدای ایشان وجود داشت که او را از خوانندگان هم‌نسلش متمایز می‌کرد؟

در آن نسل، تقریباً همه خوانندگان متمایز بودند و واقعاً کسی شبیه دیگری نبود. هر صدایی که ویژگی و امتیاز خاص خودش را داشت، مطرح می‌شد، برخلاف امروز که خیلی‌ها سعی می‌کنند از یک خواننده خاص تقلید کنند و شاید یکی از دلایل پایین آمدن سطح آواز هم همین باشد.

ایرج در اوایل کارش به‌طور آشکاری دنباله‌رو و حتی می‌شود گفت شیفته سبک استاد جلال تاج اصفهانی بود، اما آرام‌آرام لحن و بیان شخصی خودش را پیدا کرد. با این حال، به زعم من، هیچ‌وقت به‌طور کامل از تاج فاصله نگرفت. البته این به هیچ‌وجه از سر ناتوانی نبود، بلکه انتخاب خود ایرج بود. او نه صرفاً دنباله‌رو تاج بود، نه سایه او و نه یک مقلد، بلکه از تاج تأثیر گرفته بود و ریشه‌های آوازش بسیار پیچیده‌تر از این بود.

از یک طرف، تاج اصفهانی را می‌بینیم …