ایده‌ای برای گسترش تعاملات ژئواکونومیک ایران - دیپلماسی ایرانی

نویسنده: مریم وریج کاظمی، پژوهشگر ژئوپلیتیک

دیپلماسی ایرانی: طبق گزارش کارگروه حفاظت محیط زیست دریایی شورای قطب شمال، در سال ۲۰۲۵، حداقل ۱۸۱۲ کشتی وارد منطقه قطب شمال شدند که نسبت به سال ۲۰۱۳، ۴۰ درصد افزایش داشت. اگرچه با توجه به این رشد همچنان پایداری مسیر تجاری قطب شمال متزلزل به نظر می رسد اما نشان دهنده آن است که فعالیت دریایی در این منطقه رو به گسترش است. این شرایط با عملیاتی شدن کریدور شمال – جنوب می تواند به شکل گیری مسیرهای تجاری کلیدی جدیدی کمک کند که با وارد شدن در شبکه های لجستیکی اوراسیا همچنین حوزه اقیانوس آرام، اعمال نفوذ راهبردی قدرت های منطقه ای در آن اجتناب ناپذیر خواهد بود. 

در این راستا، ایده پیوند حوزه دریای کاسپین (خزر) به تنگه برینگ تحت عنوان کریدور برینگ – کاسپین و پیامدهای ناشی از آن – که هم اکنون مورد توجه محافل سیاسی قرار گرفته است- مسیری که پویایی جدید ارتباطات و اتصالات منطقه ای را نوید می دهد برای قدرت های مانند روسیه و ایران ابزاری برای تحقق اهداف چندجانبه‌گرایی است که نقش و حوزه نفوذ خود را تقویت کنند و ضمن کاهش فشار تحریم های غرب، اتصال ژئواکونومیک با کشورهای قاره آمریکا(مرکزی-جنوبی)، جنوب شرق آسیا و کشورهای منطقه اقیانوسیه را پیگیری کنند.

از آن سو برای ایالات متحده و شرکایش، اتحادهای سیاسی – تجاری که با ظهور این کریدور ایجاد می شود، تمرکز بیش‌ازحد بر مسائل امنیتی را برجسته می کند. از این رو برای جلوگیری از محاسبات اشتباه، تضمین جریان آزاد منابع و حفظ تعادل ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی به منظور ارتقای حکمرانی دریایی، یک مسیر دیپلماتیک ساختارمند با محوریت هماهنگی انرژی و دریایی (برنامه تشکیل کارگروه دریای کاسپین یا توسعه کریدور دریایی از جمله پوتی – کنستانتسا)، با کشورهای منطقه همچنین کشورهای عضو شورای قطب شمال (برنامه تقویت ثبات در مسیرهای کشتیرانی از طریق محور ایالات متحده – کانادا و حضور موثر در گرینلند) را به پیش می برند. با این حال، کریدور برینگ – کاسپین به عنوان یک پُل محوری اما پرخطر بین اوراسیا و حوزه عملیاتی اقیانوس آرام می تواند نقش مهمی در راهبرد ژئواکونومیکی کشورهای منطقه به ویژه ایران ایفا کند.

اهمیت راهبردی

تنگه برینگ که مسیر دریایی شمال روسیه را به گذرگاه شمال غربی کانادا پیوند می‌دهد، به عنوان دروازه قطب شمال به اقیانوس آرام، یک تنگه بین‌المللی به شمار می آید که تمامی کشتی‌ها از حق عبور ترانزیتی برخوردارند. با توجه به اینکه تنگه برینگ میان ایالات متحده و روسیه مشترک است و خط مرز دریایی از میان آن می‌گذرد، این دو کشور طبق مفاد کنوانسیون ملل متحد در مورد حقوق دریاها ملزم به همکاری در زمینه مدیریت تردد کشتی‌ها هستند. بدین ترتیب مسیرهای کشتیرانی بر اساس همکاری متقابل میان ایالات متحده و روسیه و از طریق پیشنهاد مشترک به «سازمان بین‌المللی دریانوردی» در سال ۲۰۱۸ ایجاد شدند.

به طور کلی، با ذوب شدن یخ‌های قطب شمال در سواحل شمالی روسیه و گسترش تعاملات اقتصادی – تجاری همراه با رزمایش مشترک بمب‌افکن‌های روسیه و چین در نزدیکی سواحل آلاسکا، ورود گارد ساحلی چین به اقیانوس منجمد شمالی از طریق تنگه برینگ و همچنین گشت‌زنی‌ها و رزمایش‌های دریایی مشترک روسیه و چین همراه با افزایش رقابت با ایالات متحده آمریکا و متحدان اروپایی اش، جایگاه راهبردی این تنگه ارتقاء یافته است. 

بستر ژئواکونومیک

پیش‌بینی‌های انجام‌شده پیش از جنگ روسیه و اوکراین نشان می‌دهد که حجم تردد در مسیر دریایی شمال تا سال ۲۰۳۰ به ۱۵۰ میلیون تن و تا سال ۲۰۳۵ به ۲۲۰ میلیون تن خواهد رسید. اگرچه جنگ اوکراین تمایل روسیه را برای توسعه این مسیر دریایی با پیچیدگی‌هایی مواجه کرده، اما مسکو از اهداف کشتیرانی خود دست نکشیده و در تلاش است تا برای تأمین سرمایه و بازارهای فروش منابع قطب شمال، به سوی شرکای آسیایی متمایل شود. لازم به ذکر است، کشتی‌ها شامل نفت‌کش‌ها، شناورهای باربری محلی، کشتی‌های باری و تانکرهای حمل گاز طبیعی مایع هستند.

از آن سو، در منطقه کاسپین (خزر) که محل قرارگیری میدان‌های نفتی عظیم فراساحلی و ذخایر عظیم گاز همچنین محل عبور کریدورهای تجاری – اقتصادی است، رقابت های فزاینده برای نفوذ و کنترل بر این دارایی های راهبردی مشاهده می شود.

این وضعیت ضمن اینکه روسیه و ایران در حال پیشبرد کریدور شمال – جنوب هستند، می تواند شرایط را به نفع ایجاد کریدور بین تنگه برینگ و منطقه کاسپین(خزر) هموار کند. به نظر نگرانی از ایده ایجاد این کریدور باعث شده بود تا ایالات متحده زمانی از طریق طرح هایی مانند ابتکار گارد کاسپین (CGI) که در سال ۲۰۰۳ برای محافظت از زیرساخت‌ها و محدود کردن نفوذ روسیه و ایران راه‌اندازی شد، سعی در ایجاد موانعی بر سر راه آن داشت.

با این حال، کنوانسیون ۲۰۱۸ در مورد وضعیت حقوقی دریای کاسپین، علاوه بر ممنوعیت حضور کشتی‌های نظامی خارجی چشم انداز دسترسی آینده گارد ساحلی ایالات متحده را محدود کرد و از آن سو فعالیت روسیه و ایران را در آب‌های کاسپین امکان‌پذیر ساخت. به هر حال، این کریدور به هر دو کشور این امکان را می‌دهد تا محدودیت‌ها را دور زده و جریان‌های نظامی و تجاری را با نظارت بین‌المللی محدود، حفظ نمایند. بدین ترتیب تلاش ایران برای لایروبی رودخانه ولگا و توسعه بندر آستاراخان روسیه در این راستا قابل ارزیابی می باشد(۱).

توصیه های سیاستی برای ایران

•    مجموعه ای از چالش ها و موانع، تردیدهای را پیش رو سیاست های اقتصادی ایران در خصوص عملیاتی کردن کریدور برینگ – کاسپین ایجاد می کند که اصلی و مهمترین آن اقدامات کشورهای منطقه دریای کاسپین از جمله جمهوری آذربایجان و گرجستان در راستای راهبردهای ایالات متحده آمریکا و شرکایش در منطقه است. در این راستا ایران باید برای کاهش پیامدهای آن، ابتکارات قدرت نرم را برای تقویت روابط منطقه‌ای بلندمدت و راهبرد ژئواکونومیکی اش اتخاذ کند.

• باید تعادل بین راهبرد ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک بخشی جدایی ناپذیر از منافع سیاست خارجی ایران باشد تا نتایج آن برای توسعه همه جانبه سازمان دهی شود. بدین ترتیب با توجه به اینکه مسیر دریایی شمال که در امتداد سواحل قطبی روسیه تا تنگه برینگ امتداد دارد، در سال های پیش رو فرصت های جدیدی را برای تجارت جهانی به وجود می آورد و به عنوان ابزاری برای چانه زنی ارزش راهبردی پیدا خواهد کرد از این رو، ایران با در نظر گرفتن همکاری های امنیتی و اقتصادی با روسیه می تواند به ایجاد یک مسیر اتصال پایدار برای تجارت منطقه‌ای از طریق خطوط دریایی، رودخانه ای، ریلی، بزرگراه‌ها و زیرساخت‌های انرژی، مسیرهای ترانزیت دریایی را از طریق کریدور برینگ – کاسپین در قطب شمال و سپس حوزه اقیانوس آرام پیگیری نماید تا مشارکت در زنجیره های ارزش منطقه ای و بین المللی را دنبال کند.

• در عصری که روابط تجاری و سرمایه‌گذاری در حوزه های متنوع در حال تبدیل شدن به تعامل راهبردی ژئواکونومی است، پروژه کریدور برینگ - کاسپین، یک ابتکار منطقه ای و بین المللی متحول‌کننده است که فرصت ادغام در کریدورهای بین‌المللی را دارد و ایران می تواند برای ایجاد یک شبکه تجاری و حمل و نقل پایدار با چشم انداز بلندمدت با هدف دسترسی بهتر به بازارهای جهانی، تقویت روابط دیپلماتیک، جذب سرمایه گذاری، افزایش همکاری های منطقه ای و بین المللی و کاهش هزینه های حمل و نقل این کریدور اقتصادی جدید را مورد بررسی و ارزیابی دقیق عملیاتی قرار دهد.

• ایران از مسیر کریدور برینگ – کاسپین تنها به فاصله یک کشور بهترین مسیر را برای حضور در حوزه اقیانوس آرام در اختیار دارد. همین کاهش چشمگیر فواصل جغرافیایی به طور بالقوه ایران را از طریق خشکی و دریا به مناطق توسعه‌یافته و اقتصادی کشورهای قاره آمریکا و جنوب شرق آسیا همچنین کشورهای اقیانوسیه متصل می‌کند و از این رو با برنامه اتصال بنادر سواحل شمالی ایران با سواحل قطبی روسیه و استفاده هوشمندانه از همه شیوه‌های حمل و نقل، فرصت‌های بیشتری برای تجارت با سایر کشورها از مسیر کریدور برینگ – کاسپین فراهم می‌شود. 

• لازم است ایران با امضاء توافق‌نامه‌های تجاری و ترانزیتی با روسیه، علاوه بر تدوین برنامه هایی برای ایجاد پایگاه های فرادریایی و بهبود زیرساخت‌های اقتصادی و رویه‌های حمل و نقل (از جمله جاده، راه آهن و دریا) همچنین توسعه و تجهیز بنادر شمالی کشور، برای گسترش حضور اقتصادی و سیاسی ضمن حفظ همزیستی راهبردی و ژئواکونومیکی اش با روسیه برای ارائه پشتیبانی لجستیکی، به دنبال تنوع بخشیدن به روابط تجاری، سیاسی و امنیتی فرامنطقه ای خود باشد.

1- https://atlasinstitute.org/corridors-of-competition-securing-the-bering-caspian-axis/