باوجود افزایش مواجهه انسان و خرس سیاه در بحرآسمان و زریاب، وضعیت حضور محیط‌بان، آموزش جوامع محلی و اجرای برنامه‌های پیشگیرانه در این زیستگاه‌ها مبهم است. چرا در مناطقی که تعارض به مسئله‌ای جدی تبدیل شده است، حفاظت تا این اندازه کم‌رنگ و ناکارآمد به نظر می‌رسد؟ «معصومه صفایی»، مدیرکل دفتر حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست، ابتدا نبود نیروی محیط‌بان مستقر در این مناطق را رد می‌کند، اما پس‌از اشاره به اظهارات معاون اداره‌کل محیط‌زیست کرمان درباره نبود نیروی مستقر، می‌گوید: «این کوتاهی استان است.» گفت‌وگوی «پیام ما» با او درباره مسئولیت سازمان در مدیریت تعارض انسان و خرس سیاه، بودجه و وضعیت حفاظت از این گونه و برنامه‌هایی است که قرار است در زیستگاه‌ها اجرا شود. خانم صفایی، با توجه به اهمیت زیستگاه‌های بحرآسمان و زریاب برای خرس سیاه آسیایی و گزارش‌های تعارض در این مناطق، چرا این زیستگاه‌ها هنوز محیط‌بان ندارند؟
این‌طور نیست که بحرآسمان محیط‌بان نداشته باشد. اطلاعات دقیق را باید از استان بگیریم. معاون محیط‌زیست طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان کرمان تأیید کردند که در زریاب و بحرآسمان محیط‌بان مستقر ندارند و پاسگاه هم هنوز ساخته نشده است.
این دیگر واقعاً کوتاهی استان است. اگر چنین چیزی گفته‌اند، باید می‌گفتید که این موضوع را منتشر می‌کنید. یعنی چه که منطقه‌ای با این اهمیت محیط‌بان و پاسگاه ندارد؟ به نظر می‌رسد در این مناطق با زیستگاهی رهاشده مواجهیم. با این وضعیت، آموزش چهره‌به‌چهره‌ای که اداره‌کل محیط‌زیست استان از آن صحبت می‌کند، چطور قرار است انجام شود؟
در شرایط ایدئال، محیط‌بان‌ها نقش آموزش جوامع محلی را هم دارند؛ اما الان سال‌هاست که آموزش با مشارکت تسهیل‌گرها انجام می‌شود، چون جلب اعتماد و برقراری ارتباط با جامعه محلی، حرفه‌ای مجزاست. شاید یکی از دلایلی که محیط‌بان‌های ما وارد حوزه آموزش نمی‌شوند، این باشد که از ابتدا وظیفه حفاظت مستقیم از حیات‌وحش را بر عهده داشته‌اند. اگرچه آموزش هم در راستای حفاظت است، محیط‌بان‌ها هیچ‌وقت آموزش ندیده‌اند که خودشان این کار را انجام دهند. بنابراین، پروژه‌های آموزشی به تسهیل‌گرانی سپرده شده است که در این زمینه تخصص دارند. البته تعداد این تسهیل‌گران هم زیاد نیست، چون کار بسیار طاقت‌فرسا و نیازمند تخصص است.
آیا سازمان حفاظت محیط‌زیست برای مدیریت تعارض سازوکار مشخصی دارد؟
اصلاً نمی‌خواهم بگویم که سازمان دراین‌باره ایدئال عمل می‌کند. سازمان پر از نقص است و خودمان هم این را می‌دانیم. امکانات و تجهیزات و نیروی انسانی درست‌وحسابی نداریم. بی‌تعارف بگویم، خیلی از نیروهایمان به‌شدت دچار بی‌انگیزگی شده‌اند. بااین‌حال، برای محیط‌بان‌ها در مناطق و زیستگاه‌ها، دوره‌های آموزشی نحوه مدیریت تعارض برگزار می‌کنیم. در دانشکده محیط‌بانی دانشگاه تهران، تمامی محیط‌بانان تازه‌وارد و حتی آن‌هایی که سابقه کار دارند، اما آموزش ندیده‌اند، دوره‌های مختلفی می‌گذرانند که یکی از آن‌ها نحوه مدیریت تعارضات است.
چرا در منطقه‌ای مانند بحرآسمان، گزارش‌های مواجهه انسان و خرس سیاه بیشتر شده است؟
باوجود تغییر اقلیم، تخریب زیستگاه و کاهش منابع غذایی، وقوع تعارض طبیعی است. در سکونتگاه‌های انسانی منابع غذایی و آب وجود دارد و این عوامل بر حضور خرس سیاه، که از گونه‌های درگیر تعارض است، تأثیر می‌گذارد. اما ازطرف‌دیگر، دلیل اینکه تعارض‌ها بیشتر به چشم می‌آید، این است که حساسیت مردم به این موضوعات بیشتر شده و اطلاع‌رسانی هم افزایش یافته است. به‌علاوه، افرادی که در این محدوده‌ها روی موضوع خرس سیاه کار می‌کنند، فعال‌تر شده‌اند و حضورشان در مناطق بیشتر شده است.
باوجود این شرایط، فرهنگ مردم در مراوده با جانوران وحشی ارتقا پیدا کرده است و در مواردی که حیات‌وحش به آن‌ها خسارت می‌زند، کمتر به حیوانات آسیب می‌رسانند. البته، در موارد خسارت به جامعه محلی، همچنان شاهد آسیب‌‌زدن به حیات‌وحش و رفتارهای تلافی‌جویانه‌ایم؛ اما در خیلی از موارد، فرهنگ مردم رشد کرده است. برای مثال، اخیراً در گیلان موردی داشتیم که خرس در میدان روستا اطراق کرده بود و متأسفانه مردم برایش غذا می‌بردند.
نتیجه بررسی گزارش حادثه بحرآسمان که به دفتر حیات‌وحش رسیده، چیست؟
گزارشی که به ما داده‌اند گزارش کاملی نیست. در حد اطلاع‌رسانی است که ماجرا چه بوده.
در مقایسه با گونه‌ای مثل یوزپلنگ که بودجه، زیستگاه و سازوکار مشخص حفاظتی دارد، خرس سیاه چه جایگاهی در برنامه‌های حفاظتی سازمان دارد؟ چرا حفاظت از زیستگاه‌های مهم این گونه، ازجمله بحرآسمان، با کمبود روبه‌رو است؟ بی‌توجهی به این گونه، طوری است که در مناطقی مانند رودان و بشاگرد، این متخصصان و فعالان مؤسسه‌های مردم‌نهادند که کار می‌کنند، نه سازمان محیط‌زیست.
خرس سیاه بلوچی از ۹ زیرگونه خرس سیاه در دنیاست؛ ایران حد غربی تراکنش خرس سیاه بلوچی است و پراکنش این گونه تا شمال هندوستان ادامه دارد. زیستگاه اصلی آن هم پاکستان است؛ یعنی گوشه انتهایی زیستگاه خرس سیاه وارد ایران می‌شود. بنابراین، درست است؛ گونه در معرض خطر انقراض است و برای حفاظت از آن برنامه داریم.
امسال بودجه خوبی برای اجرای برنامه‌های آموزشی جامعه محلی در نظر گرفته‌ایم. حتی پیش‌نویس تفاهم‌نامه‌ای برای اداره‌کل محیط‌زیست استان هرمزگان فرستادیم تا با فعالانی که در این استان روی تعارض خرس سیاه کار می‌کنند، تفاهم‌نامه‌ای منعقد کنند. براساس این تفاهم‌نامه، اداره‌کل موظف می‌شود دو نیروی ضابط دادگستری در منطقه به کار گیرد. پیگیر این موضوعیم، اما واقعیت این است که وضعیت جنگی هرمزگان را درگیر مسائل دیگری کرد و محیط‌زیست و خرس سیاه به حاشیه رفت. امسال بودجه‌ای برای آموزش جامعه محلی اختصاص داده‌ایم تا دست‌کم، از افرادی که در آن منطقه مشغول به کارند، حمایت کنیم و از ظرفیتشان بهره ببریم.
این بودجه قرار است میان هر سه زیستگاه خرس سیاه تقسیم شود؟
بودجه ما آن‌قدر کلان نیست. پارسال برای کل گونه‌های جانوارن وحشی کشور، یعنی ۱۵۰۰ گونه، تقریباً ۳۰ میلیارد تومان بودجه گذاشتند که عملاً یعنی هیچ. بخشی از آن را برای میش‌مرغ هزینه کردیم، بخشی برای مدیریت کلینیک و ۱۴،۱۵ میلیارد تومان هم برای کل کشور. امسال خوشبختانه، بودجه کمی افزایش یافته است.
مدل بودجه‌دهی به این شکل است که مثلاً برای گوزن زرد ۱۰ میلیارد تومان در نظر می‌گیریم و استان‌هایی که گوزن زرد دارند، برنامه‌شان را به ما می‌دهند و اولویت‌بندی می‌کنند. ما هم براساس برنامه‌ای که استان داده، بودجه را تخصیص می‌دهیم. برای مثال، ممکن است استانی بعداز مطالعات و ارزیابی وضعیت زیستگاه به این نتیجه برسد که زیستگاهش نیازمند برنامه کاهش تعارض است. ازآنجا‌که کاهش تعارضات مستلزم آموزش جوامع محلی است، استان درخواست می‌کند که مثلاً ۶۰۰ میلیون برای این کار می‌خواهد. ما این اعتبار را به استان ابلاغ می‌کنیم و در اختیارشان می‌گذاریم.
در واقع، من نمی‌توانم تعیین کنم که بودجه به کدام منطقه اختصاص پیدا کند. استان باید نیاز خود را اعلام کند تا برایش بودجه بگذاریم. امسال برای خرس سیاه هم بودجه پیش‌بینی کرده‌ایم و به استان‌ها اعلام کرده‌ایم؛ منتظریم برنامه‌هایشان را به ما بدهند .
وقتی در اثر تعارض با حیات‌وحش به دام یا محصولات کشاورزی مردم خسارت وارد می‌شود، سازمان چه مسئولیتی برای جبران آن بر عهده دارد؟ آیا سازوکار فعلی، همچنین پاسخ‌گوی خسارت‌های ناشی از تعارض با خرس سیاه است؟
سازمان به استناد ماده ۹ قانون شکار و صید، خسارت‌های ناشی از جانوران وحشی را پرداخت می‌کند. البته سازمانْ بودجه محدودی در این حوزه دارد. ازطرف‌دیگر، به‌علت تورم، قیمت دام و محصولات کشاورزی افزایش زیادی داشته است. بااین‌حال، برای کاهش تعارض و رفتارهای تلافی‌جویانه و تسهیل روابط میان جامعه محلی و حیات‌وحش، تفاهم‌نامه‌ای با صندوق ملی محیط‌زیست و صندوق بیمه محصولات کشاورزی امضا کرده‌ایم. این تفاهم‌نامه اخیراً با رقم ۴۰ میلیارد تومان امضا شد تا خسارت‌هایی که گونه‌های در معرض خطر انقراض و گونه‌های حمایت و حفاظت‌شده به جوامع محلی وارد می‌کنند، جبران شود. بنابراین، برای جبران خسارت زیرساخت قانونی داریم. با‌این‌همه، تعارض طبیعی است و باز هم پیش می‌آید.
سعی ما بر این است که تعارض را کاهش دهیم؛ اما اینکه چقدر موفق بوده‌ایم، از منطقه‌ای به منطقه دیگر فرق می‌کند. استان‌های زیستگاه خرس سیاه بسیار گسترده‌اند و خودشان درگیر مسائل متنوعی‌اند. ولی روی این موضوع واقعاً داریم کار می‌کنیم. حتی برای قاچاق خرس سیاه، کمیته ملی مقابله با قاچاق، ظرف یک ماه گذشته سه جلسه اختصاصی برگزار کرده است. پلیس امنیت اقتصادی را آورده‌ایم پای کار، آن هم در این شرایط که گشت‌ها درگیر مسائل امنیتی‌اند. آن‌قدر مکاتبه و پیگیری کرده‌ایم که دستگاه‌های نظامی، انتظامی و امنیتی هم موضوع را دنبال می‌کنند.
