انتخاب استراتژیک در شرایط حساس کنونی

اعتماد/متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

انتصاب احمد وحیدی به عنوان جانشین فرمانده کل سپاه در شرایط فعلی کشور و رخدادهای منطقه‌ای و بین‌المللی چه پیامی دارد و درباره این چهره قدیمی در سپاه پاسداران چه می‌دانیم؟
 در متن فرمان انتصاب وحیدی، رهبر انقلاب تاکید کردند که وحیدی با هماهنگی کامل با ستاد کل نیروهای مسلح، «بهبود سطح آمادگی رزمی نیروهای نظامی» و «ارتقای وضعیت معیشتی کارکنان سپاه» را به عنوان مهم‌ترین اولویت‌های کاری خود تعریف و پیگیری کند.
 
وقتی در نیمه نخست سال جاری و بعد از نخستین حمله ایران به اسراییل این احمد وحیدی، مشاور فرمانده کل سپاه بود که در تلویزیون ظاهر شد، اطلاعاتی و جزییاتی از این حمله را بیان کرد  و مشخص بود که وحیدی نه در آن زمان تنها یک مشاور ساده نظامی است و نه قرار است در دوران جدید رویکردهای نظامی در جمهوری اسلامی بعد از جنگ 12 روزه تنها یک مشاور باقی بماند.

حالا در هفته گذشته این گمانه‌زنی به حقیقت پیوست و وحیدی به موجب فرمان صادر شده از سوی آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، رهبر انقلاب، عهده‌دار سمت جانشینی فرمانده کل سپاه پاسداران شد. او در این جایگاه، جایگزین علی فدوی شده است که پیش‌تر این مسوولیت را بر عهده داشت. تصاویر و گزارش‌هایی از آیین تودیع و معارفه قائم‌مقام فرماندهی کل سپاه انتشار یافته که نشان می‌دهد این مراسم با حضور سرلشکر محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه برگزار شده است. از دیگر افراد حاضر در این آیین می‌توان به محمد شیرازی، رییس دفتر نظامی فرماندهی کل قوا و عبدالله حاجی‌صادقی، نماینده ولی فقیه در سپاه اشاره کرد.

در جریان این مراسم، محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه علی فدوی را به عنوان یکی از «چهره‌های برجسته در حوزه اطلاعاتی سپاه» معرفی کرد و افزود که آقای فدوی از این پس به «ریاست گروه مشاوران فرمانده کل سپاه» منصوب شده است.

در سلسله مراتب سازمان سپاه، پس از فرمانده کل، سمت‌های جانشین فرمانده و سپس معاون هماهنگ‌کننده قرار دارند و این جایگاه‌ها بالاتر از مقام فرماندهان چهار نیروی اصلی سپاه محسوب می‌شوند. دریادار علی فدوی در مقطع زمانی جنگ 12 روزه با اسراییل، در سِمت جانشینی فرمانده کل سپاه فعالیت می‌کرد. اما در مسیری غیرمعمول، هنگامی که پست فرماندهی کل سپاه خالی شد، به جای منصوب شدن به عنوان جانشین حسین سلامی، محمد پاکپور، فرمانده نیروی زمینی سپاه، به مقام فرماندهی کل برگزیده شد. در مراسم اخیر، فرمانده کل سپاه نیز از احمد وحیدی به عنوان یکی از فرماندهان شاخص سپاه نام برد و به سوابق ارزشمند وی از جمله «فرماندهی قرارگاه نجف، مسوولیت در بخش اطلاعات سپاه در ادوار مختلف و بنیانگذاری نیروی قدس با ساز و کار نوین» اشاره کرد.

در متن فرمان انتصاب وحیدی، رهبر انقلاب تاکید کردند که وحیدی با هماهنگی کامل با ستاد کل نیروهای مسلح «بهبود سطح آمادگی رزمی نیروهای نظامی» و «ارتقای وضعیت معیشتی کارکنان سپاه» را به عنوان مهم‌ترین اولویت‌های کاری خود تعریف و پیگیری کند. وحیدی عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام است و در سال‌های پس از جنگ ایران و عراق، رسانه‌های نزدیک به سپاه از او به عنوان جایگزین رییس ستاد کل نیروهای مسلح یاد می‌کردند، هرچند که حکم رسمی در این خصوص هیچ‌گاه منتشر نشد.

او نخستین فرمانده نیروی قدس - یگان عملیات برون‌مرزی سپاه پاسداران - محسوب می‌شود. اتهام‌زنی به وی در مورد پرونده انفجار آمیا در آرژانتین نیز در زمانی صورت گرفته که وحیدی فرماندهی سپاه قدس را بر عهده داشته است. وحیدی در طول سال‌های گذشته، مناصب مهم دولتی را نیز عهده‌دار بوده است؛ وی در کابینه محمود احمدی‌نژاد به عنوان وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و در دولت ابراهیم رییسی به عنوان وزیر کشور فعالیت کرده است.

احمد وحیدی کیست و درباره او چه می‌دانیم؟
نام احمد وحیدی بیش از آنکه یادآور یک مقام اجرایی باشد، یادآور یک نگاه خاص به حکمرانی است؛ نگاهی که امنیت را نقطه آغاز، میانه و پایان سیاست می‌داند. او از جمله چهره‌هایی است که مسیر قدرت را نه از احزاب، نهادهای مدنی یا رقابت‌های انتخاباتی، بلکه از ساختارهای نظامی و امنیتی طی کرده و به همین دلیل حضورش در مناصب سیاسی همواره با بحث و واکنش همراه بوده است.

وحیدی متولد ۱۳۳۷ در شیراز و دارای مدرک کارشناسی مهندسی الکترونیک از دانشگاه صنعتی امیرکبیر، کارشناسی ارشد مهندسی صنایع از دانشگاه علم و صنعت و دکتری مطالعات استراتژیک است که تاکنون مسوولیت‌های مهمی چون فرماندهی نیروی قدس، معاونت طرح، برنامه و امور بین‌الملل وزارت دفاع، جانشین وزیر دفاع، وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، رییس کمیسیون سیاسی، دفاعی و امنیتی مجمع تشخیص مصلحت نظام، رییس کارگروه سیاسی، دفاعی و امنیتی در تدوین برنامه پنجم توسعه، رییس کمیسیون دفاعی - امنیتی شورای راهبردی روابط خارجی، وزیر کشور در دولت سیزدهم، جانشین ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، جانشین فرمانده‌کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بوده است

او به نسل نخست نیروهایی تعلق دارد که پس از انقلاب ۱۳۵۷ به سپاه پاسداران پیوستند. این نسل، نه ‌فقط درگیر جنگ ایران و عراق، بلکه درگیر ساختن نهادهای جدید قدرت بود؛ نهادهایی که همزمان نقش نظامی، اطلاعاتی و سیاسی ایفا می‌کردند. او برخلاف برخی فرماندهان که بعدها به چهره‌های عمومی تبدیل شدند، بیشتر در لایه‌های درونی و تصمیم‌ساز فعالیت داشت. همین ویژگی باعث شده که درباره نقش دقیق او، همواره روایت‌های غیررسمی و تحلیل‌های گاه متناقض وجود داشته باشد.

وحیدی، نیروی قدس و سیاست خارجی
پیوند نام احمد وحیدی با نیروی قدس سپاه، یکی از محورهای اصلی تحلیل‌ها درباره اوست. نیرویی که ماموریت آن فعالیت‌های برون‌مرزی تعریف شده و طبیعتا در نقطه تلاقی امنیت و سیاست خارجی قرار دارد. احمد وحیدی از فرماندهان قدیمی و چهره‌های امنیتی شاخص سپاه به شمار می‌رود. او نخستین فرمانده نیروی قدس سپاه بوده و در مقاطع مختلف، مسوولیت اطلاعات سپاه، فرماندهی قرارگاه نجف و نقش‌آفرینی در بازطراحی ساختار نیروی قدس را برعهده داشته است.

وزارت دفاع؛ توسعه یا انزوا؟
انتصاب وحیدی به وزارت دفاع در دولت محمود احمدی‌نژاد، در دوره‌ای رخ داد که ایران تحت شدیدترین فشارهای بین‌المللی قرار داشت. دولت وقت، توسعه توان دفاعی و نظامی را پاسخی ضروری به تهدیدها می‌دانست و وزارت دفاع نقشی محوری در این راهبرد داشت. با این حال، منتقدان داخلی معتقد بودند که همزمانی توسعه نظامی با انقباض دیپلماسی، به تشدید تحریم‌ها و فشار بر اقتصاد کشور خواهد انجامید. در این نگاه، وزارت دفاع تحت مدیریت وحیدی، بخشی از مسیری بود که به محدودتر شدن فضای مانور سیاسی و اقتصادی ایران در سطح جهانی انجامید؛ مسیری که پیامدهای آن، فراتر از حوزه نظامی، به زندگی روزمره مردم نیز سرایت کرد.

وحیدی و ماجرای انفجار آمیا
وقتی در دولت محمود احمدی‌نژاد وحیدی به عنوان وزیر دفاع انتخاب شد، آرژانتین دوباره ماجرای انفجار آمیا را طرح و پیگیری کرد. مرداد ماه سال 1392 وحیدی که پس از پایان خدمت در وزارت دفاع به عنوان رییس مرکز راهبردی دفاعی منصوب شده بود در گفت‌وگویی با نشریه تراز، به مرور اجمالی نحوه رسیدگی به این پرونده پرداخت. او در بخشی از این گفت‌وگو با اشاره به بمب‌گذاری آمیا و فشار رژیم صهیونیستی بر دستگاه قضایی آرژانتین، گفت: «چند مساله وجود دارد که خوب است به آن توجه شود و برای‌مان عبرت باشد؛ مساله آمیا یکی از این موارد است. ما کاری به حرف‌های خودمان نداریم، شما مراجعه کنید به حرف‌های چند ماه پیش رییس‌جمهور و وزیر خارجه آرژانتین. آنها خواستند وارد یک تفاهمی ‌با ایران بشوند و مساله را به یک نقطه‌ای برسانند. وقتی که لابی صهیونیستی فشار آورد که چرا شما وارد این پروسه شدید، آرژانتین اعلام کرد که ما هرچه از اسراییل خواستیم سند بدهد، هیچ سندی نداشتند و چون قبل از آمیا یک انفجار دیگری هم علیه اسراییل صورت گرفته بود، آرژانتین گفت چرا شما آن را پیگیری نمی‌کنید؟ یعنی رییس‌جمهور و وزیر دفاع آرژانتین بعد از اینکه تحت فشار قرار گرفتند عملا این وقایع را گفتند.»

 او در ادامه تاکید کرد: «واقعیت این است آنچه مطرح شده ساخته و پرداخته ذهن رژیم صهیونیستی است و افراد و دولت‌های دیگر هیچ حرف و سندی ندارند. فردی را تحت عنوان شاهد درست کردند که یک حرف‌های بسیار بی‌ربطی را زد که بیشتر شبیه خیال‌پردازی و داستان بود، آن هم داستانی سراپا ناقص از نظر فرم شکل داستانی. لذا هیچ گونه سندی ندارند.» 

فرمانده سابق نیروی قدس سپاه در بخش دیگری از این گفت‌وگو می‌گوید که حالا درسی که می‌گیریم این است باید بدانیم برخی دستگاه‌های قضایی در دنیا این گونه نیست که بر اساس واقعیت‌ها و اسناد حکم کنند، بلکه ملاحظات سیاسی را مبنا قرار می‌دهند. به هرحال آمیا یک پرونده کاملا مخدوشی است از کسی که این را دنبال کرده، کسی که حکم داده تا نحوه پیگیری. در دنیا هم کسی این را قبول نکرده است. همان مسوولانی هم که تحت به اصطلاح پیگرد هستند، سفرهای‌شان را همه انجام می‌دهند و مساله‌ای هم ندارد. یکی از نکات مورد توجه این است که اتفاق زمانی رخ داده، رها شده و یک دفعه بعد از 13-14 سال دوباره شروع شده است. در این مدت کجا بودند؟ یک مساله به این مهمی ‌تا الان چرا پیگیری نشده؟ مسائل زیادی حول و حوش این پرونده بوده اما خب مساله خیلی مفصلی است.

وزیر سابق دفاع همچنین به ماجرای سفر خود به کشور بولیوی در ایام تصدی وزارت دفاع و فشار صهیونیست‌ها و آرژانتین بر بولیوی درخصوص سفرش به این کشور اشاره کرد و گفت: «بولیوی همسایه آرژانتین است و وابستگی‌های زیادی هم به آرژانتین دارد اما خودش دولت خوبی است. ما هم سفرمان لغو نشد. یک سفر چند ساعته داشتیم که انجام شد. ولی خب طبیعی است که آرژانتینی‌ها این را از بولیوی انتظار نداشتند و به نوعی به آنها بر خورده بود.

وزارت کشور؛ آزمون جامعه
اما شاید مهم‌ترین و ملموس‌ترین دوره حضور احمد وحیدی برای افکار عمومی، وزارت کشور در دولت سیزدهم باشد. وزارتخانه‌ای که مستقیما با جامعه، انتخابات، احزاب، استانداران و مدیریت اعتراضات سروکار دارد. انتصاب یک چهره کاملا امنیتی به این جایگاه، از همان ابتدا با این پرسش همراه شد که آیا دولت، جامعه را مساله‌ای امنیتی می‌بیند؟ منتقدان اصلاح‌طلب معتقد بودند که چنین انتخابی، پیام روشنی دارد: اولویت با کنترل است. در دوره مسوولیت وحیدی، برخورد با اعتراضات و محدودیت‌های سیاسی این نگرانی را تشدید کرد که نگاه غالب در وزارت کشور، بیش از آنکه مبتنی بر مدیریت اجتماعی باشد، متأثر از تجربه‌های امنیتی است. حامیان دولت البته این رویکرد را «حفظ ثبات» می‌نامیدند، اما منتقدان آن را تشدید فاصله دولت و جامعه توصیف می‌کردند.

فراتر از یک نام
برای بسیاری از ناظران، احمد وحیدی بیش از آنکه یک فرد باشد، نماد یک روند است.  با این حال، واقعیت این است که احمد وحیدی همچنان از چهره‌های مورد اعتماد هسته مرکزی قدرت به شمار می‌رود؛ اعتمادی که نشان می‌دهد این الگوی حکمرانی، دست‌کم در کوتاه‌مدت همچنان ادامه خواهد داشت و البته بازگشت او به نقش اصلی و جایگاهی که در آن آبدیده شده یعنی نیروی نظامی اتفاق مبارکی است.

انتصاب وحیدی چه پیامی دارد؟
انتصاب احمد وحیدی به عنوان جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران را نمی‌توان در حد یک تغییر اداری یا جابه‌جایی معمول در سلسله‌ مراتب نظامی ارزیابی کرد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که منطقه غرب آسیا با مجموعه‌ای از بحران‌های همزمان، تشدید درگیری‌های غیرمستقیم و تغییر موازنه‌های امنیتی روبرو است؛ وضعیتی که به این انتصاب، معنایی فراتر از یک تصمیم سازمانی می‌دهد.

احمد وحیدی به واسطه نقش‌آفرینی‌اش در شکل‌گیری و فرماندهی نیروی قدس سپاه، از چهره‌هایی محسوب می‌شود که در تدوین و اجرای سیاست «عمق راهبردی» جمهوری اسلامی در منطقه سهم داشته‌اند. بازگشت او به سطحی بالاتر در فرماندهی سپاه، می‌تواند نشانه‌ای از تمایل نظام سیاسی به تداوم و حتی تقویت رویکرد بازدارندگی فعال و اتکا به ابزارهای غیرمستقیم در مواجهه با تهدیدات منطقه‌ای باشد. این انتصاب در فضایی صورت گرفته که تنش میان ایران و اسراییل افزایش یافته، درگیری‌ها در غزه، جنوب لبنان، سوریه و یمن ادامه دارد و نقش بازیگران غیردولتی در معادلات امنیتی پررنگ‌تر شده است. در چنین شرایطی، انتخاب فردی با سابقه عملیاتی و اطلاعاتی گسترده، این پیام را منتقل می‌کند که تمرکز تصمیم‌گیران ایرانی بیش از هر چیز بر مدیریت میدانی و امنیتی تحولات منطقه‌ای است، نه صرفا پیگیری مسیرهای دیپلماتیک رسمی.

از منظر رسانه‌های اسراییل و برخی کشورهای عربی هم‌پیمان امریکا، احمد وحیدی چهره‌ای مرتبط با سیاست‌های ایران در عرصه برون‌مرزی تلقی می‌شود. 

در سطح روابط ایران و امریکا نیز این انتصاب واجد پیام‌های خاصی است. در سال‌هایی که مناسبات دو کشور در وضعیت «نه جنگ، نه صلح» قرار داشته، معرفی فردی که در فهرست تحریم‌ها و پرونده‌های امنیتی امریکا قرار دارد، می‌تواند به عنوان نشانه‌ای از بی‌اعتنایی تهران به فشارهای سیاسی و حقوقی واشنگتن و تأکید بر اولویت امنیت و بازدارندگی بر تعامل سیاسی تلقی شود.   در همین حال، اتحادیه اروپا و برخی نهادهای حقوق بشری معمولا نسبت به انتصاب چهره‌هایی با سابقه امنیتی و پرونده‌های بین‌المللی حساسیت نشان می‌دهند که این واکنش‌ها اغلب جنبه نمادین داشته و تأثیر مستقیمی بر ساختار تصمیم‌گیری داخلی ایران بر جای نگذاشته‌اند. انتصاب احمد وحیدی، در کنار دیگر جابه‌جایی‌های نظامی - امنیتی سال‌های اخیر، از نگاه بسیاری از تحلیلگران بیانگر تقویت رویکرد امنیت‌محور در مدیریت کلان کشور است؛ رویکردی که بر این فرض استوار است که تهدیدات اصلی متوجه امنیت خارجی و ثبات داخلی است و برای مواجهه با این شرایط، باید از فرماندهان باتجربه نظامی بهره گرفت.  وحیدی را می‌توان از چهره‌های شاخص و نسل اول سپاه پاسداران دانست. انتصاب او به عنوان جانشین فرمانده کل سپاه، از یک سو می‌تواند به انسجام بیشتر در ساختار نیروهای مسلح کمک کند. 

در مجموع، این انتصاب بازتاب‌دهنده شرایط ویژه امنیتی و راهبردی ایران در مقطع کنونی است؛ تصمیمی که نشان می‌دهد در این مقطع، اولویت نظام سیاسی بیش از هر چیز بر امنیت، بازدارندگی و تجربه نظامی قرار گرفته است. در داخل کشور نیز این تحول را می‌توان نشانه‌ای از تقویت نقش نهادهای امنیتی در ساختار کلی قدرت ارزیابی کرد. انتخابی که شاید منتقدانی داشته باشد اما از منظر برخی ناظران نیز هوشمندانه و استراتژیک در شرایط فعلی کشور است.