رمضان در خراسان جنوبی؛ سنت‌های ماه خدا از رمضوخوانی تا ملاقه‌زنی

ایرنا/ بیرجند – ایرنا - مردم خراسان جنوبی هر سال با آیین‌های ویژه محلی و سنت‌های معنوی، ماه رمضان را گرامی می‌دارند، از رمضوخوانی محله‌ای گرفته تا ملاقه‌زنی بانوان و افطار بر مزار، هر آیین جلوه‌ای از فرهنگ و معنویت این دیار را به نمایش می‌گذارد.

به گزارش ایرنا، رمضان ماه میهمانی خدا در سراسر ایران با رنگ و بویی خاص و آیین‌های متنوع گرامی داشته می‌شود، این ماه فرصتی برای روزه‌داری، عبادت، تلاوت قرآن و تقویت پیوندهای معنوی میان انسان‌ها و خداوند است، از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب کشور، مردم با سنت‌ها و آداب دیرینه، روزه می‌گیرند و شب‌های این ماه را با دعا، سحر و افطار همراه می‌کنند.

در بسیاری از مناطق کشور، آیین‌هایی مانند شب‌خوانی، قرائت قرآن، برپایی مجالس افطاری، توزیع نذری و جمع‌آوری خیرات برای نیازمندان به‌صورت خودجوش برگزار می‌شود، این آیین‌ها علاوه بر جنبه عبادی، جلوه‌ای از همبستگی اجتماعی و حفظ سنت‌های فرهنگی هر منطقه نیز هستند و رنگ و بوی محلی هر استان را به ماه رمضان می‌بخشند.

خراسان جنوبی نیز با تاریخ و فرهنگ غنی خود، برای ماه مبارک رمضان آیین‌های ویژه‌ای دارد که ریشه آنها در سنت‌ها و باورهای دیرینه مردم استان است، از غبارروبی مساجد و طبل‌زنی سحرگاهی گرفته تا رمضوخوانی محله‌ای، افطار بر سر مزار درگذشتگان و جزءخوانی قرآن، همه نشان‌دهنده پیوند معنویت، فرهنگ و همبستگی اجتماعی مردم این استان است.

در کنار آیین‌های مذهبی و معنوی، بخش مهمی از آیین‌های رمضان در خراسان جنوبی با مشارکت اجتماعی مردم شکل می‌گیرد؛ جمع‌آوری خیرات و توزیع سبدهای غذایی، پخت و توزیع غذاهای نذری و برگزاری آیین‌های بانوان، جلوه‌هایی از مشارکت جمعی و پایبندی به سنت‌های اجتماعی را نشان می‌دهد، این تنوع آیین‌ها باعث می‌شود که رمضان در این استان همراه با معنویت و کنش اجتماعی و فرهنگی باشد.

با این نگاه، آیین‌های مختلف ماه رمضان در خراسان جنوبی جلوه‌ای زنده و ملموس پیدا می‌کنند و هر یک روایتگر بخشی از فرهنگ این دیار است.

خراسان جنوبی در آغوش ماه خدا

در خراسان جنوبی، مردم متدین از دیرباز مساجد را نه فقط مکانی برای عبادت، بلکه محلی برای کسب معرفت جمعی و انس با معنویت می‌دانسته‌اند، با نزدیک شدن ماه رمضان، این باور به شکل ملموسی نمایان می‌شود؛ مردان و زنان استان با شور و اشتیاق، مساجد را از گرد و غبار پاک می‌کنند، فرش‌ها را شسته و با دقت قرآن‌ها و مفاتیح را تعمیر و مهرهای نماز نو را جایگزین شکسته‌ها می‌کنند تا این مکان مقدس آماده پذیرایی از مهمانان خدا باشد.

اعزام مبلغان مذهبی به شهرها و روستاها، یکی دیگر از سنت‌های دیرین این استان است؛ مبلغان در این ایام، اصول عقاید و احکام شرعی را به گوش مردمان روزه‌دار می‌رسانند و فضای جامعه را با نور دانش و معنویت پر می‌کنند.

مردم خراسان جنوبی نیز آخرین روز ماه شعبان را به روزه گرفتن و پیشواز ماه خدا اختصاص می‌دهند و برخی برای کسب برکت، سه روز پایانی شعبان را به نیایش و روزه می‌گذرانند.

شیرینی سنت شوخوانی و موسیقی طبل‌زنی

شب‌خوانی یا شوخوانی از نخستین شب رمضان آغاز می‌شود؛ مردان ریش‌سفید در سکوت نیمه‌شب بر بام خانه‌ها می‌روند و با صدای بلند، دعای سحر را زمزمه می‌کنند، صدای آنان در کوچه‌ها پیچیده و مردم را از خواب بیدار می‌کند تا سحری آماده کنند، این آیین، هنوز در بسیاری از روستاها، از جمله در شهرستان بیرجند، با همان خلوص و شور قدیم حفظ شده است.

از طرفی هر شهرستان خراسان جنوبی رنگ و بوی آیین خاص خود را دارد؛ برای مثال، مراسم طبل‌زنی در طبس که قدمتی بیش از یک قرن دارد، در دو نوبت سحر و افطار برگزار می‌شود.

صدای طبل‌ها با ضربات موزون و هماهنگ، زمان باقیمانده تا اذان را به مردم اطلاع می‌دهد و با پایان هر نوبت، ریتمی خاص به صدا درمی‌آید که نشان از نزدیک شدن اذان دارد، در گذشته، پس از اجرای طبل، توپ ویژه‌ای به نام زنبورک به صدا درمی‌آمد و مراسم به دست نقاره‌زن‌ها و زنبورک‌زن‌ها با نظم و موروثی برگزار می‌شد.

صدای هماهنگ طبل‌ها نه تنها خاطره نقاره‌زنی بارگاه امام رضا (ع) را زنده می‌کند، بلکه به مثابه پلی است میان سنت و معنویت، مردم را در ماه رمضان به پیوندی جمعی و همدلانه فرا می‌خواند. این آیین‌ها، با شماره ۱۸۹ در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده و بخشی از هویت فرهنگی و معنوی خراسان جنوبی به شمار می‌آید.

رمضوخوانی، آیینی زنده از سنت‌های ماه رمضان در خراسان جنوبی

رمضوخوانی یا «الله رمضو» یکی از مراسم دیرین ماه مبارک رمضان در مرکز و برخی شهرستان‌های خراسان جنوبی است که رنگ و بوی معنوی و فرهنگی ویژه‌ای به شب‌های رمضان می‌بخشد.

پس از اقامه نماز و صرف افطاری، جمعی از پسران و نوجوانان در قالب دسته‌های چندنفری راهی کوچه‌ها و خانه‌های محله می‌شوند، این گروه‌ها به ویژه به در خانه سرشناسان و توانگران می‌روند و برنامه‌ای سنتی را برای دریافت انعام اجرا می‌کنند.

در این آیین، یک نفر از گروه شعر معروف رمضوخوانی را با صدای بلند تک‌خوانی می‌کند:

در این گروه‌ها یک نفر شعر معروف:

«روزه می‌گیروم لاغر می‌شوم/ گر نمی‌گیروم کافر می‌شوم/ رمضو آمد خود سیصد سوار / چوبی وردشته بیا روزه بدار/ رمضو آمد، مهمانش کنید / بز و بزغاله قربانش کنید/ بز و بزغاله که چیزی نمشو/ گاو و گوساله رو قربانش کنید/ این سرا از کیه رو ور باده/ دو پسر داره که نو داماده/ این سرا از کیه رو ور روزه/ دو دختر داره که مخمل دوزه/ این سرا از کیه رو ور قبرستو / پدر مو گفته برو پنج تومه بستو...» را با صدای بلند تک‌خوانی می‌کند و بعد از هر بیت همه در پاسخ می‌گویند «های رمضو آمد ماه رمضو/ رمضو آمد خوش نام خدا» و سپس از صاحب‌خانه طلب انعام می‌کنند.

پس از هر بیت، سایر اعضای گروه با شور و هم‌آوایی پاسخ می‌دهند: «های رمضو آمد ماه رمضو/ رمضو آمد خوش نام خدا»، و سپس از صاحب‌خانه درخواست انعام می‌کنند.

اجرای مراسم با خواندن دعایی از سوی شخصی که «استاد» نامیده می‌شود، ادامه می‌یابد و جمع نیز که «شاگردان» خوانده می‌شوند، با آمین گفتن به دعا پیوند معنوی خود را با آیین نشان می‌دهند.

علاوه بر این، در رمضوخوانی اشعاری در مدح حضرت محمد(ص)، حضرت علی(ع) و ائمه اطهار(ع) خوانده می‌شود و گروه با ادای دعای خیر و آرزوی توفیق برای صاحب‌خانه، راهی خانه بعدی می‌شود.

این سنت هنوز در برخی نقاط بیرجند و روستاهایی مانند سیوجان با تغییرات اندکی زنده است و امروزه صاحب‌خانه‌ها علاوه بر انعام نقدی، شیرینی یا شکلاتی را نیز به گروه اهدا می‌کنند تا به مسجد محله تقدیم شود.

رمضوخوانی نه تنها جلوه‌ای از همبستگی اجتماعی و مشارکت محله‌ای در خراسان جنوبی است، بلکه بازتاب‌دهنده پیوند میان نسل‌ها، سنت و معنویت در ایام ماه رمضان محسوب می‌شود.

علاوه بر آیین رمضوخوانی، مردم خراسان جنوبی سنت دیگری را نیز در این ماه گرامی می‌دارند که آن افطار بر سر مزار درگذشتگان بوده این رسم برگرفته از اعتقاد به پیوند زنده با خاطره و روح درگذشتگان است.

مردم استان معمولا در پنجشنبه‌های هر هفته برای فاتحه‌خوانی و خیرات به مزار عزیزانشان می‌روند، اما در ماه رمضان این آیین جلوه‌ای ویژه پیدا می‌کند؛ پس از اقامه نماز مغرب و عشاء، خانواده‌ها سفره افطار خود را در جوار مزار پهن می‌کنند و روزه خود را همان‌جا باز می‌کنند تا با این عمل، یاد و خاطره عزیزان از دست رفته را گرامی داشته و شادی روح آنان را فراهم کنند.

جزء‌خوانی و آش قل هو الله

جزءخوانی قرآن و آش «قل هوالله» نیز یکی دیگر از سنت‌های مهم و پررنگ رمضان در خراسان جنوبی است، جزءخوانی قرآن کریم که گاهی به آن «دوره قرآن» گفته می‌شود، به دو شکل خانگی یا عمومی برگزار می‌شود و رونق ویژه‌ای در میان روزه‌داران دارد.

خانواده‌ها و افراد علاقه‌مند با حضور در این مجالس معنوی سعی می‌کنند از فضیلت و ثواب آن بهره‌مند شوند، در این مراسم، حضور یک «ملا» یا «آخوند» که بر روخوانی قرآن تسلط دارد، الزامی است و تنها اوست که می‌تواند اشتباهات قرائت را تصحیح کند.

دوره‌های قرآن معمولا در طول روز برگزار می‌شود و با پایان ماه رمضان خاتمه می‌یابد، سنت بر این است که کسی که در این دوره سوره «الرحمن» یا «یس» به او رسیده باشد، در پایان دوره با خرما یا شیرینی از دیگران پذیرایی می‌کند و کسی که سوره «توحید» به او رسیده باشد، روز عید فطر آش می‌پزد و بین مردم توزیع می‌کند.

این آش که به نام «قل هوالله» شناخته می‌شود، علاوه بر جنبه تغذیه‌ای، نمادی از پیوند معنوی، اشتراک خیر و همدلی جامعه خراسان جنوبی در ماه رمضان است.

علاوه بر افطار بر سر مزار و جزءخوانی قرآن، مردم خراسان جنوبی سنتی دیگر را نیز در ماه رمضان زنده نگه می‌دارند: جمع‌آوری خیرات برای یتیمان و نیازمندان.

جمع‌آوری کمک‌های نقدی و غیرنقدی از سوی مردم هر منطقه، برای یتیمان، بی‌سرپرستان و همچنین تعمیر و توسعه مساجد، یکی از برنامه‌های دیرین ماه رمضان در این استان است که با وجود مشکلات اقتصادی، هر سال با شور و رونق بیشتری انجام می‌شود.

توزیع سبدهای غذایی توسط مردم، مراکز خیریه و نهادها بین خانواده‌های نیازمند نیز از دیگر برنامه‌های همزمان با ماه رمضان در خراسان جنوبی است، پختن و توزیع غذاهای نذری شامل آش رشته، نان و پنیر، حلوا، خرما، فرنی، شله زرد، زولبیا و بامیه برای افطار، بین مناطق محروم، نیازمندان و همچنین دوستان و خویشاوندان، همچنان از سنت‌های محبوب و پررونق این ماه به شمار می‌آید.

کفچلزی روایتی از شادمانی زنان برای مرگ ابن ملجم

«بیست‌ و هفتمو» یا آیین کفچلزی برای بانوان، یکی دیگر از مراسم خاص و کمتر شناخته‌شده ماه رمضان در خراسان جنوبی است، این آیین که به روایتی شادمانی برای مرگ ابن ملجم مرادی در روز ۲۷ ماه رمضان است، تنها توسط بانوان اجرا می‌شود.

در این مراسم، بانوان به صورت فردی یا دونفره یک سبد یا قلبیر در دست می‌گیرند که پارچه‌ای درون آن انداخته شده و در داخل آن قرآن، آینه، شانه و سرمه‌دان قرار دارد؛ در دست دیگر خود یک کفچلز (کفگیر) یا قاشق نگه می‌دارند و به خانه‌های مشخص شده می‌روند، در حالی که چهره خود را با چادر می‌پوشانند تا شناخته نشوند.

بانوان با ضربات کوتاه کفچلز به در هر خانه، حضور خود را اعلام می‌کنند و بانوی خانه با دم درآمدن سبد آنان را گرفته، ابتدا شانه را بر می‌دارد و بر موهای خود می‌کشد، سپس سرمه‌دان را برداشته و چشم‌های خود را با سرمه سیاه می‌کند و آینه را برمی‌دارد تا چهره خود را بنگرد.

در پایان، مبلغی پول داخل سبد گذاشته و به بانوی حامل آن باز می‌گردد. این آیین جلوه‌ای از همبستگی اجتماعی و حس احترام و معنویت در میان بانوان خراسان جنوبی را نشان می‌دهد و از رسوم زنده و موروثی ماه رمضان در این استان محسوب می‌شود.

از زنده‌داری شب‌های قدر تا نماز قیام اهل سنت

ماه رمضان خراسان جنوبی با آیین‌های ویژه شب‌های قدر کامل می‌شود، مردم با حضور گسترده در مراسم سوگواری، سینه‌زنی، تعزیه‌خوانی و شب زنده‌داری، هم‌زمان با سراسر کشور، شهادت مولای متقیان حضرت علی (ع) را گرامی می‌دارند و در این شب‌های پرفضیلت به نیایش و تفکر معنوی می‌پردازند.

اهل سنت خراسان جنوبی نیز آیین‌های خاص خود را دارند. از مهم‌ترین آن‌ها اقامه «نماز قیام» است که از شب بیستم ماه رمضان آغاز و تا پایان ماه ادامه می‌یابد. در این مراسم، نمازگزاران هر شب از ساعت ۱۲ نیمه‌شب تا پیش از سحر به خواندن نماز و سه جزء قرآن می‌پردازند یا در حالی که امام جماعت قرآن را تلاوت می‌کند، به دقت گوش فرا می‌دهند. این سنت، جلوه‌ای از پیوند میان معنویت، صبر و انس با قرآن در شب‌های پایانی رمضان است.

وداع با ماه رمضان و برپایی عید فطر

با نزدیک شدن به پایان ماه مبارک، لحظه وداع با رمضان فرا می‌رسد، شب آخر، مردم با حضور در مراسم شب‌خوانی، مناجات و نیایش، پایان یک ماه عبادت و بندگی را جشن می‌گیرند، روزه‌داران در روز عید فطر به مساجد جامع و محل خود روی می‌آورند و نماز عید فطر را به جا می‌آورند و با پرداخت فطریه، زکات سلامت و دارایی خود را به نیازمندان ادا می‌کنند.

برخی از مردم بر این باورند که افطاری آخرین شب ماه رمضان باید در خانه خودشان باشد تا فطریه بر گردن کسی دیگر نیفتد؛ از این رو، در این شب کمتر به میهمانی می‌روند.

با اعلام عید فطر، مردم در نخستین روز ماه شوال با حضور در مساجد نماز عید فطر را به شادمانی و سرور برگزار می‌کنند، برای اهل تسنن استان، عید فطر یکی از اعیاد مهم است و همراه با دید و بازدید فامیل، خرید لباس نو و تمیزکاری منزل جشن گرفته می‌شود.

این آیین‌ها، علاوه بر جنبه عبادی، جلوه‌ای از پیوند اجتماعی و فرهنگی مردم خراسان جنوبی با ماه رمضان و آغاز شوال به شمار می‌آید.

استان مرزی خراسان جنوبی دارای ۱۲ شهرستان، ۳۲ شهر و جمعیتی بیش از ۸۰۰ هزار نفر است.