کنفرانس امنیتی مونیخ و عیان شدن شکاف آمریکا–اروپا

تسنیم/کنفرانس مونیخ شکاف‌های عمیق آمریکا و اروپا درباره آینده اتحاد فراآتلانتیک و نظم جهانی را آشکارتر کرد.

شصت‌ودومین کنفرانس امنیتی مونیخ در حالی روز یکشنبه به کار خود پایان داد که چند روز بحث و جدل میان مقام‌های آمریکایی و اروپایی، شکاف‌های عمیق دو سوی آتلانتیک درباره آینده اتحاد فراآتلانتیک و نظم جهانی را آشکار کرده است.

آنچه در حاشیه و متن این نشست گذشت، نشان داد اختلاف‌ها دیگر صرفاً تاکتیکی نیست، بلکه به برداشت‌های متفاوت از قواعد بازی بین‌المللی بازمی‌گردد.

گزارش امنیتی مونیخ 2026 فضای کنونی را عصر «سیاست‌های گوی ویرانگر» توصیف کرده و هشدار داده است که نیروهای سیاسی متمایل به تخریب به جای اصلاح، در بسیاری از جوامع غربی در حال قدرت‌گیری هستند. به‌گفته این گزارش، سرخوردگی از عملکرد نهادهای دموکراتیک و کاهش اعتماد عمومی به امکان اصلاح مسیر سیاسی، زمینه این روند را فراهم کرده است.

شکاف‌های فراآتلانتیک در شرایطی برجسته شد که بسیاری از هیأت‌های اروپایی با نگرانی وارد مونیخ شدند. انتقادهای تند جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در کنفرانس سال گذشته هنوز در ذهن‌ها باقی بود؛ او اروپا را متهم کرده بود که بزرگ‌ترین تهدیدش «از درون» ناشی می‌شود و دولت‌های اروپایی را به محدود کردن آزادی بیان و سوءمدیریت مهاجرت متهم کرده بود. این سخنان با واکنش‌های تند مقام‌های اروپایی روبه‌رو شد. همزمان، تهدیدهای مکرر دونالد ترامپ درباره الحاق گرینلند و اعمال تعرفه‌های گسترده نیز بر فضای بی‌اعتمادی افزود.

در نشست امسال، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، لحن ملایم‌تری اتخاذ کرد و بر پیوندهای تاریخی و فرهنگی دو سوی آتلانتیک تأکید کرد و گفت آمریکا و اروپا «به یکدیگر تعلق دارند». با این حال، او از مطالبات اصلی واشنگتن عقب‌نشینی نکرد و خواستار آن شد که کشورهای اروپایی مسئولیت بیشتری در قبال امنیت خود بر عهده بگیرند. روبیو همچنین ابتکارهای اقلیمی را «فرقه اقلیمی» خواند و از سیاست‌های مهاجرتی اروپا انتقاد کرد.

برخی مقام‌های اروپایی این سخنان را ادامه همان رویکرد گذشته، اما با بیانی نرم‌تر دانستند. برنت لانگه، رئیس کمیته تجارت پارلمان اروپا، سخنرانی روبیو را زنگ بیدارباشی جدی توصیف کرد و گفت هرچند لحن او آشتی‌جویانه بود، اما در عمل قواعد بین‌المللی را کنار می‌گذاشت و قدرت ملی و منافع محدود را در مرکز قرار می‌داد. مجدا روگه از شورای روابط خارجی اروپا نیز آن را نسخه مؤدبانه‌تر سخنان ونس ارزیابی کرد.

اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، بدون نام بردن مستقیم از آمریکا هشدار داد که «شیوه زندگی اروپایی، بنیان دموکراتیک ما و اعتماد شهروندان‌مان» با چالش‌های جدیدی از موضوع سرزمین‌ها تا تعرفه‌ها و مقررات فناوری روبه‌روست. اظهارات او به‌طور گسترده اشاره‌ای غیرمستقیم به اختلاف‌ها بر سر مقررات دیجیتال، تعرفه‌های آمریکا و سخنان ترامپ درباره گرینلند تلقی شد.

او تأکید کرد اروپا باید مستقل‌تر شود و گزینه دیگری پیش رو ندارد. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، نیز از «شکافی عمیق» میان اروپا و آمریکا سخن گفت و تصریح کرد اروپا به تعرفه و حمایت‌گرایی باور ندارد، بلکه مدافع تجارت آزاد است.

بحث درباره آینده نظم بین‌المللی نیز یکی از محورهای اصلی نشست بود. گزارش امنیتی مونیخ یادآور شده که رئیس‌جمهور کشوری که بیش از هر دولت دیگری در شکل‌دهی نظم پس از 1945 نقش داشت، اکنون به یکی از برجسته‌ترین چهره‌های منتقد و حتی تخریب‌گر آن تبدیل شده است. بر اساس اعلام کاخ سفید، دولت کنونی آمریکا قصد دارد از 66 سازمان بین‌المللی، شامل 31 نهاد وابسته به سازمان ملل و 35 نهاد دیگر، خارج شود؛ اقدامی که با این استدلال توجیه شده که این نهادها دیگر در خدمت منافع آمریکا نیستند.

روبیو در سخنان خود گفت سازمان ملل همچنان ظرفیت بالایی دارد، اما در برابر فوری‌ترین مسائل امروز «پاسخی ندارد» و عملاً نقشی ایفا نکرده است. او در مقابل، بر نقش رهبری آمریکا در «حل مسئله» تأکید کرد. رهبران اروپایی در واکنش، بر ضرورت قواعد و نهادهای بین‌المللی برای مدیریت بحران‌ها و جلوگیری از غلبه سیاست قدرت خام تأکید کردند.

یکی از لحظات پرتنش کنفرانس در پنلی درباره اصلاح یا تخریب نظم بین‌المللی رقم خورد؛ جایی که کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، با مایک والتز، نماینده آمریکا در سازمان ملل، درباره تقسیم بار مسئولیت و آینده چندجانبه‌گرایی به جدل پرداخت.

پس از آنکه والتز اروپا را به کم‌کاری به‌دلیل سال‌ها هزینه پایین دفاعی متهم کرد، کالاس پاسخ داد وقتی آمریکا وارد جنگ می‌شود، بسیاری از کشورهای اروپایی نیز همراهی می‌کنند و تلفات می‌دهند و آمریکا نیز به اروپا نیاز دارد.

وی تأکید کرد اصلاح سازمان ملل ضروری است، اما این اصلاح باید بر پایه احترام متقابل و اصل «برابری در برابر قانون» انجام شود. والتز در مقابل، از فروپاشی نظم جهانی ابراز تردید کرد و حتی با توزیع کلاه‌هایی با شعار «سازمان ملل را دوباره بزرگ کنیم» بر موضع خود تأکید کرد.

در کنار این مباحث، هیأت چینی نیز دیدگاه پکن درباره اصلاح حکمرانی جهانی را تشریح کرد. وانگ یی، وزیر خارجه چین، با اشاره به بی‌ثبات‌تر شدن وضعیت بین‌المللی هشدار داد که یک‌جانبه‌گرایی و قانون جنگل رو به گسترش است و حکمرانی جهانی باید از طریق اصلاحات به مسیر درست بازگردد. او چهار پیشنهاد شامل احیای نظام سازمان ملل، تقویت هماهنگی و همکاری جهانی، پایبندی به چندجانبه‌گرایی واقعی و اولویت دادن به توقف جنگ‌ها برای تحقق صلح را مطرح کرد.

وانگ تأکید کرد همه کشورها باید از مجموعه‌ای واحد از قواعد، مبتنی بر اهداف و اصول منشور سازمان ملل، پیروی کنند تا به‌ویژه کشورهای کوچک و متوسط بتوانند جایگاه و نقش شایسته خود را در نظام بین‌الملل ایفا کنند. به گفته او، با قدرت‌گیری جمعی جنوب جهانی، نظام حکمرانی جهانی باید نمایندگی و صدای این کشورها را بهتر بازتاب دهد.

مجموع مباحث کنفرانس امنیتی مونیخ 2026 نشان داد که روابط آمریکا و اروپا وارد مرحله‌ای حساس شده است؛ مرحله‌ای که در آن اختلاف بر سر تعرفه‌ها، امنیت، فناوری و چندجانبه‌گرایی، تصویر روشنی از واگرایی در برداشت‌ها از نظم جهانی ارائه می‌دهد. 

هرچند دو طرف همچنان بر پیوندهای تاریخی و منافع مشترک تأکید می‌کنند، اما پرسش اصلی این است که آیا این اتحاد قدیمی می‌تواند خود را با تحولات جدید وفق دهد یا شکاف‌های کنونی به بازتعریف عمیق‌تری در روابط فراآتلانتیک خواهد انجامید.