آینده نظام بانکی، نئوبانک‌ها چطور اقتصاد را متحول می‌کنند؟

این یعنی حتی در عصر بانکداری دیجیتال، مسئله فقط این نیست که بانک‌ها اپلیکیشن‌های بهتری بسازند؛ مسئله این است که چه مدلی می‌تواند «هزینه و پیچیدگی بانکداری» را برای بخش بزرگی از جامعه پایین بیاورد.

در همین مسیر، نئوبانک‌ها با حذف هزینه‌های سنگین شعب، تجربه کاربری سریع و تکیه بر داده، قواعد بازی را تغییر داده‌اند. بنابراین اگر بخواهیم «آینده نظام بانکی، نئوبانک‌ها چطور اقتصاد را متحول می‌کنند؟» را درست تحلیل کنیم، باید از نقطه‌ای شروع کنیم که کمتر درباره آن حرف زده می‌شود: اثر این مدل روی اقتصاد کلان، هزینه مبادله پول و شکل جدید رقابت در صنعت بانکداری.

جایگاه نئوبانک‌ها در اقتصاد جهانی

نئوبانک‌ها معمولا با یک ایده ساده شروع می‌کنند: بانکداری را از «شعبه» به «موبایل» منتقل می‌کنند و زنجیره ارزش خدمات مالی را سبک‌تر می‌سازند. در این مدل، شعبه یا حذف یا نقش آن به حداقل می‌رسد و بخش اصلی خدمات، از کانال‌های دیجیتال ارائه می‌شود. نتیجه این تغییر فقط سریع‌تر شدن خدمات نیست؛ بلکه کاهش هزینه‌های عملیاتی و تغییر جدی در منطق رقابت است.

رشد سریع نمونه‌های بزرگ این موج، تصویر روشنی از مقیاس تغییر می‌دهد. رولوت در گزارش سالانه ۲۰۲۴ اعلام کرده که تا پایان دسامبر ۲۰۲۴ به ۵۲.۵ میلیون مشتری رسیده است. نو نیز در گزارش نتایج مالی سال ۲۰۲۴ از رسیدن به ۱۱۴.۲ میلیون مشتری جهانی تا ۳۱ دسامبر ۲۰۲۴ خبر می‌دهد. این اعداد نشان می‌دهند نئوبانک‌ها از مرحله یک تجربه محدود عبور کرده‌اند و در برخی بازارها، به بازیگران اصلی تبدیل شده‌اند.

اما دلیل اصلی رشد آن‌ها را باید در یک واقعیت جهانی جست‌وجو کرد. طبق گزارش «فاین‌دکس ۲۰۲۱» بانک جهانی، در سال ۲۰۲۱ حدود ۷۶٪ بزرگسالان جهان حساب مالی داشته‌اند، اما همچنان ۱.۴ میلیارد نفر بدون حساب بانکی مانده‌اند. این شکاف، فضای رشد بزرگی برای مدل‌های دیجیتال و کم‌هزینه ایجاد می‌کند؛ چون برای بخشی از جامعه، مسئله فقط نبود خدمات نیست، بلکه هزینه، پیچیدگی و سختی ورود به بانکداری سنتی است.

از زاویه اقتصاد کلان هم، این تغییر یک پیام روشن دارد. وقتی بانکداری به سمت مدل‌های سبک‌تر حرکت، هزینه مبادله پول کاهش پیدا می‌کند و دسترسی مالی می‌تواند گسترش یابد. ادبیات پژوهشی صندوق بین‌المللی پول هم تأکید می‌کند خدمات مالی دیجیتال، در صورت سیاست‌گذاری درست، می‌تواند با افزایش دسترسی و کارایی، روی رشد و بهره‌وری اثر بگذارد. بنابراین اگر بخواهیم «آینده نظام بانکی، نئوبانک‌ها چطور اقتصاد را متحول می‌کنند؟» را دقیق بفهمیم، باید نئوبانک‌ها را نه صرفا یک محصول دیجیتال، بلکه یک تغییر ساختاری در اقتصاد خدمات مالی بدانیم.

تأثیر کاهش هزینه‌های بانکی بر اقتصاد کلان

مزیت اصلی نئوبانک‌ها بیشتر از آنکه در ظاهر مدرن یا سرعت اپلیکیشن باشد، در کاهش هزینه ارائه خدمت دیده می‌شود. وقتی بانکداری از شعبه به موبایل منتقل می‌شود، هزینه‌های ثابت و عملیاتی سبک‌تر می‌شوند و همین موضوع قیمت تمام‌شده خدمات مالی را پایین می‌آورد. گزارش Bain این تفاوت را عددی نشان می‌دهد: هر تعامل موبایلی حدود ۱۰ سنت هزینه متغیر دارد، در حالی که تعامل با متصدی باجه یا اپراتور مرکز تماس حدود ۴ دلار هزینه ایجاد می‌کند.

این شکاف هزینه‌ای فقط به سود یک شرکت ختم نمی‌شود. وقتی هزینه خدمات پایین می‌آید، رقابت فشار مستقیم روی کارمزدها و هزینه مبادله پول می‌گذارد و در سطح اقتصاد کلان می‌تواند گردش مالی رسمی را تقویت کرده، پرداخت‌های دیجیتال را برای کسب‌وکارهای کوچک ساده‌تر کند و بخشی از اتلاف زمان و منابع در فرآیندهای بانکی را کاهش دهد. ادبیات پژوهشی صندوق بین‌المللی پول هم تاکید می‌کند خدمات مالی دیجیتال، اگر با زیرساخت و سیاست‌گذاری درست همراه شود، می‌تواند هم‌زمان کارایی را بالا ببرد و ظرفیت رشد را تقویت کند.

رقابت بانک‌های سنتی با استارتاپ‌های فین‌تک

بانک‌های سنتی یک مزیت بزرگ دارند که به‌راحتی قابل جایگزینی نیست: مجوز، سرمایه، شبکه اعتماد و تجربه مدیریت ریسک. اما نئوبانک‌ها و استارتاپ‌های فین‌تک، رقابت را از مسیر دیگری جلو می‌برند؛ سرعت نوآوری، قیمت‌گذاری تهاجمی‌تر و تجربه دیجیتال روان‌تر. همین تفاوت باعث شده رقابت از سطح «ارائه خدمات مشابه» عبور کند و به رقابت روی مدل کسب‌وکار برسد.

این فشار رقابتی، بانک‌های بزرگ را مجبور می‌کند مسیرهای تازه‌ای را جدی بگیرند؛ مثل همکاری با فین‌تک‌ها، توسعه بانکداری باز و سرمایه‌گذاری سنگین‌تر روی داده و اتوماسیون. با این حال، رشد سریع همیشه فقط خبر خوب نیست. گزارش ثبات مالی جهانی IMF (آوریل ۲۰۲۲) اشاره می‌کند در برخی بازارها نئوبانک‌ها اهمیت سیستمی پیدا کرده‌اند و چند آسیب‌پذیری را برجسته می‌کند؛ از جمله ریسک‌پذیری بالاتر در اعطای وام خرد بدون قیمت‌گذاری دقیق ریسک و بعضی ضعف‌ها در نظارت و مقررات. نتیجه روشن است: آینده بانکداری دیجیتال با «فناوری + حکمرانی ریسک» تعریف می‌شود، نه با فناوری تنها.

پیش‌بینی مسیر پیش رو برای صنعت بانکداری

چند روند بزرگ، مسیر بانکداری را در سال‌های آینده تعیین می‌کند و مهم‌ترین آن‌ها، هوش مصنوعی و اتوماسیون است. مک‌کینزی در گزارش Global Banking Annual Review 2025 نشان می‌دهد بانکداری جهانی در سال ۲۰۲۴ به رکورد ۱.۲ تریلیون دلار درآمد خالص رسیده است. در همین فضا، مک‌کینزی در تحلیل جداگانه‌ای برآورد می‌کند هوش مصنوعی مولد می‌تواند سالانه بین ۲۰۰ تا ۳۴۰ میلیارد دلار ارزش افزوده بالقوه برای بانکداری جهانی ایجاد کند. این یعنی رقابت آینده فقط بر سر ارائه خدمات دیجیتال نیست؛ بر سر این است که چه کسی می‌تواند تصمیم‌گیری، مدیریت ریسک و ارائه محصول را با داده و اتوماسیون بازطراحی کند.

روند دوم، تحول زیرساخت پول و پرداخت است؛ جایی که بانک‌های مرکزی هم بازیگر فعال شده‌اند. گزارش BIS درباره نتایج نظرسنجی ۲۰۲۴ می‌گوید از ۹۳ بانک مرکزی پاسخ‌دهنده، ۹۱٪ روی CBDC خرده‌فروشی، عمده‌فروشی یا هر دو کار می‌کنند. پیام این داده روشن است: رقابت آینده فقط بین بانک و نئوبانک نیست، بلکه بین مدل‌های مختلف «پول و پرداخت» هم جریان دارد. در چنین فضایی، برنده‌ها صرفا کسانی نیستند که اپ بهتر می‌سازند؛ برنده‌ها کسانی‌اند که ترکیب درست «هزینه کم، مدیریت ریسک، انطباق با مقررات و محصول‌سازی مبتنی بر داده» را اجرا می‌کنند. به شما پیشنهاد میدهیم که اگر دنبال یک مسیر منسجم برای فهم رابطه بانکداری نوین، فین‌تک‌ها و تصمیم‌های سرمایه‌گذاری هستید، سرمایه گذاری دومان می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد؛ چون موضوع را از زاویه «اقتصاد و سرمایه» می‌بیند، نه فقط از زاویه تکنولوژی.

واکاوی انقلاب دیجیتال بانکی در نوشته‌های دومان سهند

وقتی درباره آینده نظام بانکی و رشد نئوبانک‌ها صحبت می‌کنیم، یک نکته مهم اغلب نادیده گرفته می‌شود: این تغییرات فقط یک تحول تکنولوژیک نیستند، بلکه مستقیما روی رفتار مالی افراد و منطق تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران اثر می‌گذارند. در واقع، بانکداری دیجیتال در حال بازتعریف سه مفهوم کلیدی است؛ «هزینه پول»، «سرعت گردش مالی» و «مدیریت ریسک در سطح خرد». بنابراین، تحلیل این روندها زمانی ارزش عملی پیدا می‌کند که بتوان آن‌ها را به زبان تصمیم‌گیری مالی و سرمایه‌گذاری ترجمه کرد.

دومان سهند در چارچوب محتوای سرمایه‌گذاری خود، دقیقا روی همین نقطه تمرکز می‌کند و تاکید دارد سرمایه‌گذاری فقط «پس‌انداز» نیست، بلکه به برنامه‌ریزی درآمد، مدیریت ریسک و هدف‌گذاری زمانی نیاز دارد. از طرف دیگر، دومان سهند یک کتاب در حوزه سرمایه‌گذاری منتشر کرده است. او در کتاب خود به مفاهیمی در حوزه سرمایه‌گذاری و البته بانکداری آینده می‌پردازد و به‌طور مفصل راجع‌به این مفاهیم صحبت کرده است.