چاپ هفدهم قابوس‌نامه

به گزارش خبرنگار ایلنا، کتاب «گزیده قابوس نامه عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر» با کوشش غلامحسین یوسفی به تازگی توسط انتشارات امیرکبیر به چاپ هفدهم رسیده است. 

قابوس نامه اثر عنصرالمعالی کیکاووس در سال ۴۷۵ هجری نوشته شده و به تعبیر ملک الشعرای بهار، مجموعه‌ای است از تمدن اسلامی پیش از مغول. شاعران و نویسندگان زیادی، حکایات و مطالب این کتاب را نقل و اقتباس کرده‌اند که گاهی با ذکر منبع همراه بوده و گاهی هم نبوده است. ترجمه‌های ترکی، آلمانی، فرانسوی، انگلیسی، روسی، عربی و ژاپنی قابوس نامه که غلامحسین یوسفی در مقدمه تصحیح خود به آن‌ها اشاره کرده هم از دیگر نکات مربوط به این کتاب فارسی و محبوبیت آن است. 

غلامحسین یوسفی نویسنده و مصحح متون ادبیات فارسی، گزیده متن قابوس نامه را براساس نسخه‌های معتبر انتخاب، و به گفته خودش، تصحیحی انتقادی ارائه کرده که سال ۱۳۴۵ توسط بنگاه ترجمه و نشر کتاب منتشر شد و سال ۱۳۵۰ با پیشنهاد احمد سمیعی دبیر مجموعه «سخن پارسی» به انتشارات علمی و فرهنگی منتقل شد. این کتاب سال ۱۳۶۶ به چاپ چهارم رسید و بعد در سال ۱۳۶۷ به انتشارات امیرکبیر منتقل شد. 

این پژوهشگر ادبیات فارسی در توضیحی درباره تصحیح قابوس نامه می‌گوید: پس از آن که دیتس خاورشناس آلمانی این کتاب را از روی روایت‌های ترکی به زبان آلمانی درآورد و سال ۱۸۱۱ در برلین چاپ کرد، ترجمه آلمانی قابوس نامه از آثاری بود که گوته پیش از سرودن دیوان شرقی غربی خود مطالعه می‌کرد و با مترجمش نیز مکاتبه داشت. به این ترتیب باید گفت پیش از حافظ شیرازی، گوته به واسطه قابوس نامه با ادبیات فارسی و فرهنگ ایران آشنا شده بود. 

قابوس نامه یا نصیحه الملوک یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبیات تعلیمی ایران است که مطالبش در ۴۴ باب یا فصل تنظیم شده اند. روایت‌ها و آموزه‌های این کتاب، گاهی جدی و گاهی به طنز هستند و اشعار و ابیاتی را هم بین خود جا داده اند. قابوس نامه، اثری است که در نوشتن گلستان، الهام بخش سعدی بود. خواجه نظام الملک هم سیاست نامه خود را به همین سبک و شیوه قابوس نامه نوشت. کاووس بن وشمگیر یا همان عنصرالمعالی نویسنده این کتاب، فرمانروای سلسله زیاریان بود که متن کتاب و نصیحت‌های خود را خطاب به پسرش گیلانشاه می‌گوید تا راهنمای او در امور کشورداری، آداب زندگی و خردورزی باشد. 

عنصرالمعالی کیکاووس از آل زیار بود و پدرانش در نواحی شمالی ایران (گرگان، طبرستان، گیلان، ری و جبال) حکومت می‌کردند. او نیز با این که سلطنتی آن چنان باشکوه و عظیم نداشت، حاکم بود و دستگاهی را به نام خود ثبت و ضبط کرده بود. به این ترتیب طبق راه و رسم امیرزادگان تریبت شده و آداب کشورداری و به اصطلاح ملک داری را آموخته بود. عنصرالعمالی از علوم و دانش‌های زمانه نیز اطلاع داشت و با پادشاهان و بزرگان هم عصر خود مثل سلطان مودود غزنوی و ابوالسوار شاوور ابن فضل شدادی نشست و برخاست کرده بود. تجربیات زیسته‌اش هم را هم باید در هنگام سن ۶۳ سالگی که قابوس نامه را می‌نوشت، بر پشتوانه محتوایی این کتاب تاثیرگذار دانست. 

عناوین مندرج در این کتاب به این ترتیب اند: 

امیر روشن ضمیر، کتاب پندنامه، باب اول: در شناختن ایزد تعالی، باب دوم: در آفرینش و ستایش پیغامبر (ص)، باب سیوم: در سپاس داشتن از خداوند نعمت بر توان و ناگزیر، باب چهارم: در فزونی طاعت از راه توانش، باب پنجم: در شناختن حق مادر و پدر، باب ششم: در فزونی گهر از فزونی خرد و هنر، باب هفتم: در پیشی جستن از سخندانی، باب هشتم: در یاد کردن پندهای نوشین روان، باب نهم: در پیری و جُوانی، باب دهم: در خویشتن داری و ترتیب خَوردن و آیین آن، باب یازدهم: در آیینِ شراب خوردن، باب دوازدهم: در مهمان کردن و مهمان شدن، باب سیزدهم: اندر مزاح کردن و نرد و شطرنج باختن، باب چهاردهم: اندر عشق ورزیدن و رسم آن، باب شانزدهم: اندر گرمابه رفتن، باب هفدهم: اندر خفتن و آسودن، باب هجدهم: اندر نخجیر کردن، باب نوزدهم: در چوگان زدن، باب بیستم: اندر کارزار کردن، باب بیست و یکم: در جمع کردن مال، باب بیست و دوم: در امانت نگاه داشتن، باب بیست [و] چهارم: در خریدن ضیاع و عقار، باب بیست و ششم: اندر آیین زن خُواستن، باب بیست و هفتم: در حق فرزند و حقِ شناختن، باب بیست [و] هشتم: در آیینِ دوست گرفتن، باب بیست و نهم: در اندیشه کردن از دشمن، باب سی ام: در عقوبت کردن و حاجت خواستن و روا کردن، باب سی و یکم: در طالب علمی و فقیهی و قضا، باب سی و دوم: در بازرگانی کردن، باب سی و سوم: اندر ترتیب علم طب، باب سی و چهارم: در علم نجوم، باب سی و پنجم: در آیین و رسم شاعری، باب سی و ششم: در آیین و رسم خُنیاگری، باب سی و هفتم: در خدمت کردن پادشاه، باب سی و هشتم: در آداب ندیمی پادشاه، باب سی و نهم: در آداب و آیین دبیری و شرط کاتب، باب چهلم: در آیین [و] شرط وزارت، باب چهل و یکم: در آیین و شرط سپهسلّاری، باب چهل و دوم: در آیین و شرط پادشاهی، باب چهل [و] سیم: در آیین دهقانی و هر پیشه‌ای که دانی، باب چهل [و] چهارم: در آیین جوانمردپیشگی. 

پس از باب هاب قابوس نامه هم مخاطب کتاب با این عناوین روبرو می‌شود: 

توضیحات، واژه نامه، شرح نام‌های خاص، ترجمه آیات و عبارات عربی مکرر، یادداشت. 

در قسمتی از این کتاب می‌خوانیم: 

و اندر جهان بی‌عیب کس مشناس اما تو هنرمند باش که هنرمند کم عیب بُوَد. و دوست بی‌هنر مدار که از دوست بی‌هنر فلاح نیاید. و دوستان قدح را از جمله ندیمان شمار نه از جمله دوستان که ایشان دوستانِ دَم و قدح باشند نه دوستان غم و فرح. و بنگر میان نیکان و بدان و با هر دو گروه دوستی کن، با نیکان به دل دوست باش و با بدان به زفان دوستی نمای تا دوستی هر دو گروه تو را حاصل گردد. و نه همه حاجتی به نیکان افتد؛ وقتی باشد که به دوستی بدان حاجت آید به ضرورت که از دوستِ نیک، مقصود بر نیاید اگرچه راه بردنِ تو نزدیکِ بدان به نزدیک نیکان تو را کاستی درآید چنان که راه بردنِ تو به نیکان نزدیکِ بدان آبروی فزاید و تو طریقِ نیکان نگه دار که دوستیِ هر دو قوم تو را حاصل گردد. 

اما با بی‌خردان هرگز دوستی مکن که دوستِ بی‌خرد از دشمن بخرد بتر بُوَد که دوستِ بی‌خرد با دوست از بدی آن کند که صد دشمن باخرد با دشمن نکند. و دوستی با مردمِ هنری و نیک عهد و نیک محضر دار تا تو نیز بدان هنرها معروف و ستوده شوی که آن دوستانِ تو بِدان معروف و ستوده باشند. و تنهایی دوستر دار از همنشین بد، چنان که من گویم: 

شعر

ای دل رفتی چنان که در صحرا دَد/ نه اَندُهِ من‌خوری و نه انده خَود

هم جالس بد بودی تو رفته بهی / تنهایی بِه بسی ز هم جالس بد

چاپ هفدهم این کتاب با ۴۳۳ صفحه، شمارگان ۵۰۰ نسخه و قیمت ۷۹۰ هزار تومان عرضه شده است.