مناسبات و مقتضیات ماه رمضان در سریال‌های تلویزیونی باید به جوهر هنر آغشته شوند/ برنامه‌های رمضانی پیشرفت کرده‌اند و سریال‌ها ضعیف شده‌اند

شهرام خرازی‌ها (کارشناس مدیریت رسانه و منتقد سینما و تلویزیون) در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، درباره کیفیت سریال‌های ماه رمضان تلویزیون در سال‌های اخیر گفت: سریال‌های مناسبتی ماه رمضانی که در سال‌های گذشته از تلویزیون پخش شده در بعضی سال‌ها به لحاظ موضوعی با ماه رمضان تطابق کامل داشته و در برخی موارد با مقتضیات ماه رمضان هیچ تطابقی نداشته‌اند و صرفاً به یک موضوع دینی، مذهبی و معنوی پرداخته‌اند که در آن‌ها ماه رمضان اصلاً موضوعیتی نداشته است.

خرازی‌ها خاطرنشان کرد: مقتضیات ماه رمضان می‌تواند مسائلی مثل سحری خوردن، روزه گرفتن، پهن کردن سفره افطار در خانه‌ها و… باشد که در برخی سریال‌های ماه رمضان دیده می‌شوند اما بسیاری از سریال‌ها به این ماه ارتباطی نداشتند و می‌شد که در ماه‌های دیگر سال هم آن‌ها را به پخش رساند، سریال‌هایی که برخی از آن‌ها سوژه ماورایی داشتند، قصه‌ای معنوی یا مذهبی روایت می‌کردند و ایده تولیدکنندگان و مدیران این بود که همین مسئله کفایت می‌کند و لازم نیست به طور مستقیم وارد مقتضیات ماه رمضان شوند. از این دو دسته سریال برخی آثار موفق و برخی در جذب مخاطب ناموفق بودند.

کمبود بودجه یکی از دلایل ضعف سریال‌های مناسبتی است

این منتقد در ادامه گفت: در سال‌های اخیر سریال‌های کمتری به طور مستقیم به ماه رمضان پرداخته‌اند و در این مورد دست تلویزیون چندان پر نبوده چراکه گویی برای سریال‌ها وقت کمتری گذاشته شده یا اعتبار کمتری به آن‌ها اختصاص داده شده است. در دهه‌های گذشته مثل دهه ۸۰ یا نیمه اول دهه ۹۰ در ماه رمضان سریال‌های موفقی نمایش داده می‌شد و از نیمه دوم دهه ۹۰ سریال‌ها توفیق سال‌های گذشته را کسب نکردند و نتوانستند به قدرت سریال‌های گذشته ظاهر شوند.

خرازی‌ها درباره دلیل ضعیف شدن سریال‌های مناسبتی تلویزیون در سال‌های اخیر گفت: به نظر من اولین دلیل ضعیف شدن آثار به تخصیص اعتبار مربوط است. به نظر می‌رسد در سال‌های گذشته دست تلویزیون از نظر اقتصادی و مالی بازتر بوده و به همین دلیل تولیداتی مخصوص پخش در ماه رمضان داشته اما در سال‌های اخیر بودجه‌ای که تلویزیون در اختیار داشته برای تولید آثار مناسبتی کافی نبوده است.

وی افزود: نکته دیگر تحولات اجتماعی است. این تحولات همیشه در انتخاب سوژه و پرداخت به موضوعات مختلف تأثیر داشته و به نظر می‌آید که مشغله کسانی که متن سریال‌های مناسبتی ماه رمضان را می‌نوشتند این نبوده که به طور مستقیم به این ماه بپردازند و سلیقه‌ها به این سمت رفته که صرفاً سریالی تولید شود تا آنتن خالی نباشد و جنبه‌های مذهبی، معنوی یا ماورائی ملاک نبوده و به ماه رمضان نپرداختند بلکه موضوعات روز اجتماعی برایشان ملاک بوده است. علاوه بر همه این مسائل دیگر موضوعی که بر کیفیت و محتوای آثار ماه رمضان تأثیر داشته، سلیقه مدیران وقت شبکه‌های مختلف تلویزیون است. به این معنا که در مقطعی یک مدیر به واسطه مسائل شخصی و سلایق فردی به تولیدکنندگان میدان داده تا سریال‌های مناسبتی خوبی ساخته شود و در مواردی شاهد بودیم وقتی مدیری تغییر کرده با سلیقه او موضوعات هم تغییر کرده و سریال‌هایی ساخته شده‌اند که به طور مستقیم هیچ ربطی به ماه رمضان نداشتند.

این منتقد درباره تأثیرپذیری آثار تلویزیون از تحولات اجتماعی گفت: برخی مواقع شاهد هستیم که تحولات اجتماعی به سلیقه مدیران تلویزیون جهت داده و مدیران نیز به تبع آن به قلم نویسندگان سمت و سو داده‌اند به طوریکه در برخی مواقع ارتباط سریال‌ها با موضوعات روز اجتماعی در اولویت بوده نه ارتباط آن‌ها با حال و هوای معنوی ماه رمضان.

متناسب بودن سریال‌ها با حال و هوای ماه رمضان یک امتیاز است

خرازی‌ها تصریح کرد: به عقیده من متناسب بودن سریال با حال و هوای ماه رمضان یک امتیاز است که می‌تواند در موفق بودن آن اثر تأثیر مثبت داشته باشد. در بین سریال‌هایی که در ماه‌های رمضان پخش شده‌اند معمولاً آثاری که ارتباط مستقیم با ماه رمضان داشته‌اند بیشتر مورد استقبال قرار گرفته‌اند.

وی درباره نوع ارتباط آثار با حال و هوای ماه رمضان گفت: باید به این نکته تأکید کنم که در عالم هنر ما معیار مشخص و شفافی برای ارزیابی آثار نداریم، گاهی اوقات سریال‌هایی به عنوان آثار مناسبتی تولید می‌شوند که مستقیماً به ماه رمضان نمی‌پردازند اما به لحاظ دراماتیک متنی باکیفیت دارند که قابلیت جذب مخاطب را دارند و در مواردی شاهد بودیم که سریال‌هایی مستقیماً به ماه رمضان پرداخته‌اند اما پرداختشان بسیار تصنعی و شعاری بوده و نتوانسته نظر مخاطب را به خود جلب کند. در واقع المان‌های ماه رمضان به سریال الصاق شده تا ارتباطی بین سریال و این ماه پیدا شود. آنچه که در این موضوع اهمیت دارد این است مناسبات و اقتضائات ماه رمضان به درستی در سریال دراماتیزه شود و این اتفاقی است که در بسیاری مواقع رخ نمی‌دهد. نشان دادن سفره افطار یا روزه بودن کاراکترها به خودی خود ارزش دراماتیک ندارد و حتی می‌تواند یک ضعف باشد. زمانی این المان‌ها یک امتیاز به حساب می‌آیند که مناسبات و مقتضیات ماه رمضان در اثر کاملاً دراماتیزه و به جوهر هنر آغشته شده و در کلیت قصه کارکرد داشته باشند.

وی افزود: تولیدکنندگان آثار و مدیران تلویزیون باید به این نکته توجه داشته باشند که متن سریال‌های مناسبتی ماه رمضان با حال و هوای معنوی و متناسب با این ماه در حالی می‌تواند تأثیرگذار باشد که به اقتضای رشد فرهنگی جامعه مسائل بسیاری در آن آثار لحاظ شود. اگر در دهه‌های گذشته یک سری مسائل ساده مناسبتی را که در سریال‌های قدیمی مطرح می‌شد، جامعه می‌پذیرفت و با آن ارتباط می‌گرفت امروز سطح دانش، آگاهی و فرهنگی مردم ایران افزایش پیدا کرده و ممکن است همان داستان‌ها را امروز به راحتی قبول نکنند.

تلویزیون باید به تغییرات فرهنگی جامعه توجه داشته باشد

این منتقد سینما و تلویزیون تأکید کرد: سریال‌ها و به طور کل تلویزیون باید به تغییرات فرهنگی جامعه توجه داشته باشد و ماندن در یک ریل مشخص نمی‌تواند این رسانه را به موقعیت مطلوبی برساند. اگر در سال‌های اخیر ما سریال مناسبتی ماه رمضان موفقی نداریم یکی از علت‌هایش احتمالاً همین مسئله بوده که عملکرد رسانه ملی متناسب با رشد فرهنگی جامعه نبوده است.

خرازی‌ها درباره برنامه‌های تلویزیونی ماه رمضان در سال‌های اخیر گفت: در برنامه‌سازی مناسبتی موضوعاتی که سال‌ها پیش به نوعی خط قرمز تلویزیون بوده یا دست نویسندگان و تولیدکنندگان برنامه‌ها در پرداختن به آن‌ها بسته بوده امروز وارد برنامه‌ها شده‌اند؛ مسائلی مثل آسیب‌های اجتماعی و تجربه عالم پس از مرگ امروز در برنامه‌های ماه رمضان به موضوعات اصلی این آثار تبدیل شده‌اند. در سال‌های اخیر شاهد هستیم که موضوعات و مسائل کسانیکه آسیب‌دیده اجتماعی هستند در این برنامه‌ها بیشتر دیده می‌شود.

مشارکت شهروندی در تولید برنامه‌های مناسبتی ماه رمضان بیشتر شده است

وی افزود: در سال‌های گذشته ما کمتر شاهد مشارکت مردم در تولید برنامه‌ها به عنوان یکی از اجزای برنامه بودیم ولی در سال‌های اخیر شاهد هستیم که افرادی به برنامه‌های تلویزیونی دعوت می‌شوند که از مردم هستند و در مقابل دوربین موضوعات خاص خود را مطرح می‌کنند و همین مسئله باعث شده تا ارتباط مخاطب با این برنامه‌ها بهتر شود. به عبارت دیگر مشارکت شهروندی در تولید برنامه‌های مناسبتی ماه رمضان در سال‌های اخیر پر رنگ‌تر شده است. یک نمونه از این برنامه‌ها، «زندگی پس از زندگی» است که سال‌های اخیر از تلویزیون پخش شد و به موضوع حساس عالم پس از مرگ پرداخت و بسیار مورد توجه قرار گرفت.

این کارشناس رسانه در ادامه گفت: یکی دیگر از برنامه‌ها، «محفل» است که یک برنامه شبه مسابقه به حساب می‌آید و در آن شاهد حضور شرکت‌کنندگان و داورانی هستیم که صوت قرآن افراد را گوش می‌دهند و در این زمینه رقابتی ایجاد می‌شود. این رقابت برای علاقه‌مندان جذاب است و حتی داوران حاضر در برنامه‌ها هم به لحاظ شخصیت، ظاهر، اظهارنظرهایی که دارند و مهارت‌های فرهنگی و هنری افرادی هستند که می‌توانند جذابیت برنامه را افزایش دهند و نظر بیننده‌ها را به خود جلب کنند.

خرازی‌ها تأکید کرد: بنابراین من بر این عقیده‌ام که برخلاف سریال‌سازی مناسبتی که در آن شاهد پسرفت هستیم، تلویزیون در برنامه‌سازی مناسبی ماه رمضان پیشرفت خوبی داشته است. هر چقدر از گذشته به حال نزدیک می‌شویم پخش زنده برنامه‌های تلویزیونی هم بیشتر بوده و برنامه‌های ضبط شده کمتر شده‌اند. به نظر من ارتباط زنده مخاطبان با برنامه‌ها هم یکی از مسائلی است که توانسته نظر آن‌ها را به خود جلب کند.

وی در پایان درباره خط قرمزهای تلویزیون در برنامه‌سازی اظهار کرد: یکی از دلایل کم‌رنگ شدن خط قرمزهای در برنامه‌های تلویزیونی مطالبات اجتماعی است و بخشی دیگر این موضوع به رشد فرهنگی جامعه مربوط است و از طرفی سلیقه مدیران نیز تغییر کرده است. البته باید این نکته را هم در نظر داشته باشیم که در برخی سال‌ها خط قرمزها عقب‌تر رفته‌اند و سال بعد همان محدودیت‌ها برگشته‌اند و این مسئله‌ای است که فکر می‌کنم به نگاه و سلیقه مدیران وقت مربوط است.