بازسازی اجتماعی بعد از حوادث اخیر چگونه ممکن است؟

«علیرضا شریفی یزدی» جامعه‌شناس، روانشناس اجتماعی و عضو فرهنگستان علوم پزشکی در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا درباره چگونگی بازسازی اجتماعی بعد از حوادث اخیر  گفت: سرمایه اجتماعی در جهان سه مولفه روشن و مشخص دارد که شامل اعتماد عمومی به نهادهای دولتی و نظام حکمرانی، شفافیت و مشارکت است؛ البته اگر ساختار قدرت برنامه‌ای  در این حوزه داشته باشد و ضرورتی را احساس کند. اما به نظر من در حال حاضر در رفتارها و سخنان مسئولان و مدیران این قصد و اراده در مقام شعار دیده می‌شود تا در عمل.

هنوز هم امکان بازسازی و ترمیم سرمایه اجتماعی وجود دارد

به باور او اگرچه رخدادهای فاجعه‌آمیز اخیر مشکلات زیادی را بین نظام حکمرانی و بدنه جامعه ایجاد کرده، اما اگر ساختار حکمروایی کشور واقعا قصد افزایش سرمایه اجتماعی را داشته باشد، هنوز هم امکان بازسازی و ترمیم وجود دارد، به این شرط که براساس مولفه‌های عنوان شده، سیستم اولاً احساس نیاز به بازسازی را حس کرده باشد و ثانیاً به‌طور عملی و عینی در جهت اصلاح اقدام کند.

ضرورت کوتاه شدن دست نهادهای غیراقتصادی از اقتصاد

به گفته این عضو فرهنگستان علوم پزشکی، مساله اقتصادی مولفه اصلی است که جامعه در حوزه اعتماد عمومی با آن مواجه است و با توجه به اینکه بخش بزرگی از مشکلات اقتصادی در جامعه ما به مسائل سیاسی برمی‌گردد، وعده‌های مدیران اقتصادی و سیاسی کشور درباره بهبود و اصلاح شرایط اقتصادی باید ملموس و عملیاتی شوند. بنابراین در اولین مرحله باید معضلات سیاسی حل شوند که شامل مواردی مانند ارتباط مناسب با جهان خارج، بیرون آمدن از انزوا، تلاش برای رفع تحریم‌ها و دوری از شعارزدگی است. از طرف دیگر اصلاح ساختار اقتصادی نیز بخش دیگری از این موضوع است؛ باید دست نهادهای غیراقتصادی از اقتصاد کوتاه و خصولتی‌ها کوچک شوند.

شریفی یزدی به مولفه سوم سرمایه اجتماعی یعنی مشارکت اشاره و تاکید کرد که مهم‌ترین مولفه مشارکت در جامعه، برگزاری انتخابات آزاد است.

نباید دیگران به جای مردم صحبت کنند

این استاد جامعه‌شناسی معتقد است که باید درباره مشارکت، یک نظرسنجی از مردم انجام شود. مردم به معنای واقعی کلمه نه اینکه هرکسی به جای مردم صحبت کند. در این نظرسنجی باید بررسی شود که تا چه میزان سیاست‌های مختلفی که درباره آن‌ها بحث می‌شود و مورد تاکید هستند مورد باور و پذیرش مردم است. این نوع برخورد محور اصلی مشارکت است.

او اهمیت شفافیت را هم در موضوع بازسازی سرمایه اجتماعی و ترمیم اجتماعی بسیار حائز اهمیت دانست و افزود: شفافیت در زمینه بودجه، درآمدها و هزینه‌ها از اهمیتی ویژه برخوردار است. البته برخی استدلال می‌کنند که به دلیل تحریم‌ها نمی‌توانیم درباره فروش نفت اطلاعات را بیان کنیم و این اقدام باعث انسداد مسیرها می‌شود. به همین دلیل است که تاکید می‌کنم باید مسائل اقتصادی از بعد سیاسی حل شوند. این یک واقعیت است که پایین‌ترین ارزش پول ملی  را در جهان داریم.

عضو فرهنگستان علوم پزشکی پذیرش اشتباهات را اقدامی بسیار مهم در مسیر بازسازی اجتماعی قلمداد کرد و افزود: یک فاجعه سنگین در کشور ما رخ داده است. بر اساس آمار رسمی که دولت ارائه داده، انسان‌ها از هر دو سوی ماجرا، جان خود را از دست داده‌اند. هر دو طرف فرزند ایران بودند.

امروز میان دو طیف تندرو قرار گرفته‌ایم

به گفته او پذیرش اشتباه، اقرار به اشتباه و تلاش برای اصلاح آن می‌تواند به افزایش سرمایه اجتماعی کمک کند.

شریفی یزدی یادآور می‌شود که امروز میان دو طیف تندرو قرار گرفته‌ایم. یک گروه تندروهایی که ذهنیت‌شان مداخله نظامی یک کشور خارجی برای نجات است و گروهی دیگر که سخنان‌شان تعجب‌آور است، آن‌ها باور دارند هر کسی که مخالفتی دارد، یاغی و محارب است. اما ما امروز نیاز به یک گروه میانجی داریم که میانجی بوده و هدفشان اصلاحات باشد.

این جامعه‌شناس تاکید کرد که منظورش از اصلاحات، اصلاح‌طلبان نیست. هدف این گروه میانجی باید تغییرات تدریجی در جهت مثبت باشد نه شورش و نه ناآرامی. وظیفه نظام حکمرانی امروز تقویت این گروه میانه‌رو و شنیدن راه‌حال‌های آن‌ها است.

شریفی یزدی این را هم گفت که اتاق فکر نظام حکمرانی، نباید تنها از «خودی‌ها» پر باشد بلکه باید به «غیرخودی‌ها» هم اجازه داد تا حرف خود را بگویند و راه‌حل‌های‌شان مورد توجه قرار گیرد تا یک گروه میانجی به عنوان حلقه واسط بتواند میان دو طیف تندرو زمینه‌ای را ایجاد کند که نیاز جامعه به اصلاحات و تغییرات برآورده شده و در عین حال این اصلاحات باعث هرج و مرج و فروپاشی جامعه نشود.

وی افزود: ما تنها در ۴۸ ساعت مشاهده کردیم که ناآرامی و آشفتگی می‌تواند چه فاجعه‌ای در جامعه ایجاد کند. در چنین شرایطی هم توده مردم و افرادی که به تغییرات اعتقاد دارند و هم ساختار حکمروایی آسیب می‌بینند.

این استاد جامعه‌شناسی تاکید کرد: اقرار به اشتباه به معنی عذرخواهی سه مرحله دارد، اولین مرحله پذیرش اشتباه است، دومین مرحله بیان عذرخواهی و عنوان کردن این موضوع است که ما هم تند رفتیم و زمینه‌هایی را فراهم کردیم که به دلیل نشنیدن صدای مردم برخی از آن‌ها ناچار شدند به خیابان بیایند، اما مرحله سوم که از مراحل قبلی مهم‌تر است، جبران مافات است که ابعاد وسیعی دارد.

نظام حکمرانی باید بی‌طرفانه با مسائل برخورد کند

او یکی از مهم‌ترین ابعاد جبران از سوی ساختار حکمروایی را بعد اقتصادی آن دانست و افزود: در این بعد ساختار سیاسی به دنبال رفع تحریم‌ها و کاهش فشار اقتصادی بر مردم باشد، همچنین باید انتخاباتی برگزار شود که مردم احساس کنند در مجلس و در شوراهای شهر و روستا نمایندگانی واقعی دارند و صدای‌شان شنیده می‌شود.

به اعتقاد این استاد دانشگاه نظام حکمرانی باید با نگاه بی‌طرفانه با این مسائل برخورد کند، همه را یکسان ببیند و خودی و غیرخودی نکند. در این صورت است که می‌توان گفت با همه سختی‌ها جا برای اصلاح و بهبود هست. می‌دانیم که جامعه امروز ما زخم‌دیده، سرخورده و ناامید است. مردم دچار احساس بلاتکلیفی و خشم فروخورده هستند و این مسائل در جامعه به‌شدت مشهود است. این وضعیت با تهدیدات خارجی و سوءاستفاده‌هایی که دشمنان از این شرایط می‌کنند، پیچیده‌تر می‌شود.

وی تاکید کرد: دشمنان به دنبال منافع خودشان هستند. اما متاسفانه بخشی از جامعه هنوز به اشتباه فکر می‌کنند که خارجی‌ها می‌توانند منجی آن‌ها باشند و این شیوه تفکر یک درد بزرگ است. چگونه است که ما سرنوشت لیبی، یمن، سوریه، ویتنام و بسیاری دیگر از کشورها را ندیده‌ایم و هنوز به نجات‌بخش بودن قدرت خارجی امید داریم. یک بخش این وضعیت به رفتارهای اشتباه دولت با مردم خودش در طول سال‌های گذشته باز می‌گردد.

وضعیت باخت- باخت در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی

او آنچه در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی رخ داد را وضعیت باخت‌-باخت دانست که هیچ برنده‌ای نداشت.

وی گفت: معتقدم این یک فصل خاص در تاریخ ما است و بعد از این وضعیت متفاوت خواهد بود. اگر ساختار حاکم به این نکات که عنوان شده توجه کرده و نسبت به آن‌ها اقدام کند، هنوز فرصت برای بازسازی اجتماعی وجود دارد.