سفال مند گناباد؛ روایت ۵۰۰۰ سال هنر، فرهنگ و زندگی در دل کویر

مطالعات باستان‌شناسی در محدوده جنوب خراسان رضوی، حاکی از آن است که نخستین نشانه‌های تولید سفال در این ناحیه به دوران‌های کهن پیش از تاریخ بازمی‌گردد. در کاوش‌های انجام‌ شده در اطراف گناباد، آثار سفالین مند با نقش‌های هندسی و گیاهی کشف شده که نشان از تمدن پیشرفته مردمان این منطقه در حدود ۵۰۰۰ سال پیش دارد.

همین پیشینه‌ باستانی سبب شده که سفال مند، نه‌ تنها در میان پژوهشگران، بلکه در میان علاقه‌مندان به میراث فرهنگی و گردشگران داخلی و خارجی جایگاه ویژه‌ای پیدا کند.

سفال مند یکی از کهن‌ترین و اصیل‌ترین سنت‌های هنری ایران است و بررسی‌های باستان‌شناسی قدمت آن را به بیش از ۵۰۰۰ سال پیش، یعنی به دوران پیش‌ از اسلام و حتی قبل از تمدن‌های ساسانی و اشکانی، نسبت می‌دهد.

قدمت و ریشه‌های سفال مند؛ از تپه‌های باستانی تا کارگاه‌های امروز

این خاک کهن، زبان گویای تاریخ مردمانی است که در دل خشکی و تابش آفتاب کویر، از خاک جان آفریدند و ذهن و باور خویش را در نقش‌های سفالینی جلای هنرمندانه بخشیدند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گناباد، گفت: هم‌اکنون حدود ۴۰۰ هنرمند گنابادی در بخش صنایع‌دستی فعال هستند که آثار آن‌ها در ۱۵ کارگاه تولیدی و ۳۰ فروشگاه صنایع‌دستی در سطح شهرستان عرضه می‌شود.

حمیدرضا محمودی، در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: از این تعداد، ۳۰ کارگاه و فروشگاه به‌ طور اختصاصی به تولید و فروش سفال مند اختصاص دارند؛ آماری که نشان از رونق چشمگیر این هنر در منطقه دارد.

وی بیان کرد: یکی از ویژگی‌های متمایز سفال‌گری مند، حضور پررنگ بانوان هنرمند در مراحل تزئین و نقاشی است.

حدود ۹۹ درصد از نقاشان روی سفال در گناباد بانوان هنرمند هستند؛ زنانی که با ذوق و حس لطیف خود، روح تازه‌ای به سفال‌های خام می‌بخشند و آن‌ها را به آثار هنری زنده بدل می‌سازند.

محمودی بیان کرد: سفال‌گری در مند، فقط یک شغل نیست، بلکه بخشی از فرهنگ زیستن مردم گناباد است. زنان این خطه با قلم و رنگ، خاطره‌ نسل‌های گذشته را بر سفال‌ها نقش می‌زنند و همین استمرار، راز ماندگاری این هنر در طول قرن‌هاست.

وی افزود: هنرمندان شهرستان، بر اساس نیاز بازار عمل می‌کنند و روند تولید، کاملاً تطبیق ‌یافته با خواسته‌های خریداران محلی است. برخلاف بسیاری از صنایع‌دستی تزئینی، سفال گناباد جنبه کاربردی دارد؛ مردم منطقه همچنان از ظروف سفالی برای مصرف روزمره استفاده می‌کنند و همین امر موجب شده مشتریان اصلی این محصولات خود مردم گناباد و نواحی اطراف باشند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گناباد، اظهار کرد: آنچه سفال مند را از سایر نمونه‌های ایرانی متمایز می‌کند، ترکیب ظریفی از سادگی و اصالت است. این سفال‌ها معمولاً از خاک مرغوب مناطق کویری اطراف مند ساخته می‌شوند؛ خاکی که پس از ورز دادن و شکل‌دهی، در کوره‌های سنتی با سوخت طبیعی و حرارت بالا پخته می‌شود.

وی گفت: رنگ غالب سفال مند، قرمز آجری یا قهوه‌ای مایل به سرخ است که از ترکیب طبیعی خاک و حرارت ناشی از سوخت گیاهی حاصل می‌شود و به اثر، حس گرم و زمینی خاصی می‌دهد.

محمودی بیان کرد: نقوش سفال‌های مند اغلب الهام‌ گرفته از طبیعت و هندسه‌ کویر هستند؛ خطوط موج‌دار، نقوش برگ، گل‌های ساده و طرح‌های نمادین که نسل به نسل منتقل شده‌اند و امروز نیز با اندکی تغییر، در کارگاه‌های هنرمندان جوان ادامه پیدا می‌کنند.

وی افزود: این هنر، برخلاف بسیاری از رشته‌های صنایع‌دستی دیگر، توانسته اصالت خود را حفظ کند. سفالگری مند هنوز در همان قالب‌های سنتی اجرا می‌شود؛ هرچند هنرمندان جوان، امروزه در حال تلفیق مواد و طرح‌های مدرن با شیوه‌های کلاسیک هستند تا ضمن حفظ هویت تاریخی، پاسخ‌گوی سلیقه‌ امروز بازار باشند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گناباد، با بیان اینکه در سال‌های اخیر، استقبال گردشگران داخلی و خارجی از بازدید کارگاه‌های سفالگری مند افزایش قابل توجهی داشته است، گفت: بسیاری از تورهای فرهنگی و طبیعت‌گردی که مقصدشان مناطق جنوبی خراسان رضوی است، بازدید از کارگاه‌های سفال مند را در برنامه‌های خود می‌گنجانند.

وی اظهار کرد: گردشگران در این کارگاه‌ها نه ‌تنها از نزدیک مراحل ساخت سفال را مشاهده می‌کنند، بلکه می‌توانند تجربه‌ لمس خاک، چرخ سفال‌گری و رنگ‌آمیزی آثار را نیز داشته باشند؛ تجربه‌ای که هم جنبه آموزشی دارد و هم تأثیر عمیقی بر شناخت فرهنگ بومی منطقه می‌گذارد.

محمودی، تصریح کرد: توسعه گردشگری فرهنگی در گناباد با محوریت سفال مند، می‌تواند نقش مهمی در رونق اقتصادی روستاهای منطقه ایفا کند. ایجاد نمایشگاه دائمی و مسیرهای بازدید گردشگری در نقاط مختلف شهرستان از جمله روستای مند، شهر کاخک و مرکز گناباد، از طرح‌های در دست بررسی این اداره است.

گناباد از دیرباز سرزمین تمدن‌های کهن بوده و وجود آثار باستانی همچون قنات قصبه ثبت‌ شده در میراث جهانی یونسکو نشان از عمق فرهنگ و دانش مردمان آن دارد. سفال مند نیز بخشی از این میراث فرهنگی زنده است که از دل همان تمدن برآمده و هنوز در زندگی مردم جاری است.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گناباد، بیان کرد: سفال مند، صرفاً یک هنر دستی نیست، بلکه تجلی فرهنگ، باور و هویت مردمان گناباد است. نقوش ساده‌ آن، انعکاس نگاه مردم این سرزمین به طبیعت و هستی است و استمرار آن در گذر هزاران سال، نشانه‌ پایداری روح ایرانی در برابر سختی‌ها و تغییرات زمان است.

وی با اشاره به جایگاه ملی و بین‌المللی سفال مند، افزود: این هنر سنتی در فهرست آثار ناملموس ملی کشور قرار دارد و در حال حاضر گام‌هایی برای ثبت جهانی سفال مند گناباد در یونسکو برداشته شده است. تحقق این هدف می‌تواند به معرفی جهانی فرهنگ خراسان جنوبی و رونق بیشتر صنایع‌دستی منطقه کمک کند.

در شرایطی که بسیاری از صنایع‌دستی ایران به دلیل محدودیت‌های اقتصادی و تغییر سلیقه بازار در خطر فراموشی قرار گرفته‌اند، سفال مند توانسته جایگاه خود را حفظ کند.

سفال مند به‌ سبب کاربردی بودن و قیمت مناسب، مشتریان ثابت در بین مردم محلی دارد. ظروف پخت‌وپز، کوزه‌های نگهداری آب، آسیاب‌های دستی و حتی اجسام تزئینی، همگی از این سفال تولید می‌شوند.

محمودی گفت: چون سفال مند جنبه‌ صرفاً تزئینی ندارد و در زندگی روزانه مردم کاربرد دارد، بخش عمده‌ای از مشتریان آن از ساکنان خود منطقه هستند.

وی با بیان اینکه با هدف حمایت از هنرمندان و آموزش نسل جدید، برنامه‌هایی برای آموزش پایه سفالگری در مدارس و مراکز فنی‌وحرفه‌ای در دست اجرا است، اظهار کرد: بازماندن این هنر، در گرو آموزش مستمر و حمایت‌های مادی و فرهنگی از خانواده‌های هنرمند است؛ اگر این آموزش‌ها استمرار یابد، سفال مند نه‌ تنها میراثی از گذشته، بلکه سرمایه‌ای برای آینده خواهد بود.

محمودی افزود: طرح‌های حمایتی در زمینه تسهیلات مالی برای توسعه کارگاه‌ها، شرکت در نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی و بازاریابی آنلاین صنایع‌دستی به ویژه سفال مند، از برنامه‌های آتی این اداره است.

سفال مند گناباد، تنها هنر شکل دادن به خاک نیست؛ بلکه ترجمان هزاران سال فرهنگ، تلاش و سازگاری انسان با طبیعت کویر است. این سفالینه‌های ساده اما پرشکوه، روایتگر روزگارانی هستند که انسان ایرانی با دستان خود تاریخ را رقم زد.

ایجاد اشتغال برای ۳۷۰ نفر با محوریت سفال‌گری در روستای مند گناباد

روستای تاریخی مند در گناباد، به عنوان یکی از کانون‌های مهم صنعت سفال‌گری در ایران، نقش مهمی در ایجاد اشتغال و افزایش درآمد ساکنان خود دارد.

فرماندار گناباد، با تأکید بر اهمیت این صنعت و ظرفیت‌های بی‌نظیر آن گفت: صنعت سفال‌گری در مند برای ۷۰ نفر به‌ طور مستقیم به‌ طور غیرمستقیم برای بیش از ۳۰۰ نفر از ساکنان روستا نیز فرصت کسب درآمد فراهم آورده است.

محمد زارعی، بیان کرد: سفال‌گری در روستای مند نه تنها به عنوان یک صنعت دستی، بلکه یک فرصت اقتصادی مهم برای ساکنان روستا شناخته می‌شود. این صنعت، اساساً از نظر اقتصادی برای خانواده‌های روستایی اهمیت دارد، چراکه درآمد حاصل از آن می‌تواند به بهبود معیشت و کیفیت زندگی آنها منجر شود.

وی اظهار کرد: با توجه به اینکه اکثر فعالان این صنعت، به ویژه در حوزه نقاشی و طراحی سفال، از بانوان تشکیل می‌دهند، این رشته به عنوان یک بستر مناسب برای توانمندسازی اقتصادی زنان نیز تلقی می‌شود.

فرماندار گناباد، بیان کرد: در واقع، حدود ۷۵ درصد از فعالان این حوزه را بانوان تشکیل می‌دهند که نشان‌ دهنده توانایی و مهارت آنان در این زمینه است. این امر باعث افزایش اعتماد به نفس و استقلال مالی در میان زنان روستایی می‌شود و می‌تواند به تغییر نگرش جامعه نسبت به نقش زنان در اقتصاد کمک کند.

وی با اشاره به برنامه‌های حمایتی گفت: تولیدکنندگان و هنرمندان عرصه سفال‌گری می‌توانند با مراجعه به بخشداری مرکزی، در صورت دارا بودن شرایط لازم، از تسهیلات حمایتی مختلف، از جمله تسهیلات مربوط به اشتغال بهره‌مند شوند. این دست کمک‌های دولتی می‌تواند در ارتقاء کیفیت تولید و افزایش ظرفیت کارگاه‌ها مؤثر باشد.

زارعی افزود: این تسهیلات به هنرمندان این حوزه، این امکان را می‌دهد که با بهبود فناوری و روش‌های تولید، محصولات بهتری ارائه دهند و در نتیجه، بازار فروش خود را گسترش دهند. این امر بدین معناست که نه تنها به‌ طور مستقیم بر ایجاد اشتغال تأثیر دارد، بلکه بر کیفیت محصولات تولیدی هم تأثیر مثبت خواهد گذاشت.

فرماندار گناباد همچنین بر لزوم پیگیری جدی برای ثبت روستای مند به عنوان روستای ملی سفال تأکید کرد و افزود: این اقدام نه تنها در حفظ و معرفی این گنجینه ارزشمند فرهنگی و هنری اهمیت دارد بلکه می‌تواند در جذب گردشگران و افزایش شناساندن این صنعت به مخاطبان ملی و بین‌المللی نیز مؤثر باشد. ثبت ملی به معنای آن است که این روستا به عنوان یک میراث فرهنگی شناخته شده و به حفظ فرهنگ و آیین‌های مرتبط با سفال‌گری کمک خواهد کرد.

حفظ این دستاوردها به معنای حفظ یک هویت ملی و فرهنگی است که می‌تواند در نسل‌های آینده نیز باقی بماند. گردشگران و هنردوستان با سفر به این روستا می‌توانند با روش‌های سنتی و هنری سفال‌گری آشنا شوند و به این ترتیب، یک تعامل فرهنگی و اقتصادی مثبت ایجاد گردد.

زارعی افزود: صنعت سفال‌گری در روستای مند گناباد نه تنها به عنوان یک فعالیت هنری، بلکه پایه‌ای برای اشتغال و بهبود کیفیت زندگی در این منطقه شناخته می‌شود. اقدامات حمایتی دولت و همچنین برنامه‌های آتی برای ثبت ملی این روستا می‌تواند موجب تقویت این صنعت و ایجاد فرصت‌های بیشتر برای ساکنان آن شود. با توجه به ظرفیت‌های موجود، تداوم و تقویت این صنعت می‌تواند یک الگوی موفق برای سایر روستاها نیز مطرح شود.

امروز، مند نه ‌فقط روستایی در گوشه‌ای از خراسان، بلکه کانون زنده میراث هنری ایران است؛ جایی که خاک سخن می‌گوید، رنگ‌ها از دل طبیعت برمی‌خیزند و هنرمند پلی میان گذشته و امروز می‌سازد. سفالگری در مند به‌ عنوان یک روند هنری، فرایند خلقتی است که با درهم‌آمیختن خاک، آب و هنر، آثار منحصر به فردی را به وجود می‌آورد که داستان‌ها و تجارب نسل‌های گذشته را روایت می‌کند.

سفال‌گری در مند از محدودیت‌های جغرافیایی فراتر رفته و به نوعی سفیر فرهنگ و هنر ایرانی در دیگر نقاط کشور و حتی جهان شده است. جشنواره‌ها و نمایشگاه‌های مختلف هنری که به‌ ویژه در مورد سفال و صنایع دستی برگزار می‌شود، فرصتی مناسب برای هنرمندان این روستا فراهم می‌آورد تا آثار خود را معرفی کنند و به فروش برسانند. این رویه می‌تواند به جذب گردشگران و هنردوستان بینجامد و به رونق اقتصادی این روستا کمک کند.

علاوه بر این، کارگاه‌های آموزشی برای جوانان و علاقمندان به سفال‌گری در این روستا برپا شده است. این کارگاه‌ها نه‌ تنها به حفظ تکنیک‌های سنتی کمک می‌کند، بلکه روح خلاقیت و نوآوری را در میان جوانان زنده نگه می‌دارد. به این ترتیب فرهنگ و هنر مرتبط با سفال‌گری از یک نسل به نسل دیگر منتقل می‌شود.

اگرچه صنعت سفال‌گری در مند پیشرفت‌های چشمگیری داشته، اما چالش‌هایی نیز در این مسیر وجود دارد. یکی از چالش‌ها، افزایش رقابت از جانب محصولات پیشرفته و صنعتی است که می‌تواند تهدیدی برای این هنر سنتی به شمار آید. به‌ علاوه، بازارهای متغیر و تأثیرات اقتصادی جهانی بر قیمت مواد اولیه می‌تواند بر تولید سفال تأثیر بگذارد.

با این وجود، با حمایت‌های دولتی و تسهیلات مرتبط، می‌توان این چالش‌ها را به فرصت تبدیل کرد. ارتقاء کیفیت و طراحی، گسترش بازارهای محلی و بین‌المللی و ایجاد آگاهی نسبت به ارزش هنری و فرهنگی سفال‌های مند می‌تواند به آینده‌ای روشن‌تر برای این صنعت منجر شود.

سرمایه‌گذاری در این هنر و صنعت نه ‌تنها به رونق اقتصادی روستای مند کمک می‌کند، بلکه میراث غنی و زنده فرهنگی ایران را به نسل‌های آینده منتقل خواهد کرد تا این هنر جاودان، همواره زنده و پویا باقی بماند. سفال‌های مند گناباد، نمادی از پیوند عمیق میان تاریخ، فرهنگ و هنر معاصر ایرانیان است.

منبع : ایسنا