کاردرمانی؛ حلقه کلیدی در توانبخشی کودکان طیف اتیسم

علیرضا بهرامی، در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: اختلال طیف اتیسم یک اختلال رشدی ـ عصبی است که معمولاً در سال‌های نخست زندگی خود را نشان می‌دهد و با مشکلاتی در روابط اجتماعی، تعامل، گفتار و الگوهای رفتاری تکراری همراه است.

وی افزود: کودکان مبتلا به این اختلال ممکن است تماس چشمی محدودی داشته باشند، به نام خود واکنش نشان ندهند، در بازی‌های تعاملی مشارکت نکنند یا رفتارهای کلیشه‌ای مانند تکان دادن دست‌ها و حرکات تکراری از خود بروز دهند. همچنین علاقه بیش از حد به موضوعات، بازی‌ها یا وسایل خاص و انجام بازی‌های محدود و تکراری از دیگر نشانه‌های شایع است.

این کارشناس ارشد کاردرمانی با تأکید بر اینکه اتیسم بیماری نیست بلکه یک اختلال است، تصریح کرد: وقتی از طیف صحبت می‌کنیم یعنی شدت و نوع علائم در هر کودک می‌تواند با کودک دیگر بسیار متفاوت باشد. برخی کودکان توانایی کلامی خوبی دارند و تنها در درک ظرافت‌های اجتماعی با مشکل مواجه‌اند، در حالی که در سوی دیگر طیف، ممکن است تأخیرهای شدید در گفتار و مهارت‌های شناختی مشاهده شود. بنابراین تصویر واحدی از اتیسم وجود ندارد.

نقش عوامل ژنتیکی و محیطی؛ رد شایعات درباره واکسیناسیون

بهرامی درباره علت‌شناسی این اختلال گفت: اتیسم نتیجه یک عامل واحد نیست و پژوهش‌ها نشان می‌دهد ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز آن نقش دارند. در سال‌های اخیر موضوعاتی مانند تأثیر واکسیناسیون یا شیوه فرزندپروری مطرح شده، اما هیچ پژوهش علمی معتبری ارتباط واکسن یا سبک تربیتی را با ابتلا به اختلال طیف اتیسم تأیید نکرده است.

وی با اشاره به گزارش‌های بین‌المللی اظهار کرد: بر اساس اعلام مرکز کنترل بیماری‌ها، در حال حاضر از هر ۳۶ کودک در جهان یک نفر مبتلا به اختلال طیف اتیسم است. روند افزایشی تشخیص گزارش ‌شده در سال‌های اخیر تا حد زیادی ناشی از افزایش آگاهی عمومی، توسعه ابزارهای غربالگری و تشخیص‌های دقیق‌تر است.

عضو هیئت‌مدیره انجمن کاردرمانی البرز ادامه داد: در ایران آمار یکپارچه و دقیقی وجود ندارد، اما به طور تقریبی شیوع حدود یک درصد جمعیت در نظر گرفته می‌شود. همچنین این اختلال در پسران سه تا چهار برابر بیشتر از دختران مشاهده می‌شود.

تشخیص کاملاً بالینی و اهمیت طلایی سه سال اول

بهرامی با بیان اینکه تشخیص اتیسم کاملاً بالینی است، گفت: تشخیص بر اساس مشاهده رفتار کودک، مصاحبه با خانواده و استفاده از ابزارهای استاندارد ارزیابی انجام می‌شود و آزمایش خون یا تصویربرداری خاصی برای تشخیص قطعی وجود ندارد.

وی تأکید کرد: هرچه تشخیص زودتر و به ‌ویژه پیش از سه سالگی انجام شود، نتایج مداخلات درمانی بسیار بهتر خواهد بود، زیرا مغز در سال‌های اولیه زندگی انعطاف‌پذیری بالاتری دارد و یادگیری با سرعت بیشتری صورت می‌گیرد.

درمان قطعی وجود ندارد، اما مداخلات علمی مؤثرند

این کارشناس کاردرمانی تصریح کرد: درمان قطعی برای اتیسم وجود ندارد، اما مداخلات علمی، هدفمند و زودهنگام می‌تواند پیشرفت‌های معناداری در حوزه ارتباطات، رفتار، مهارت‌های شناختی و استقلال فردی ایجاد کند.

وی درباره مداخلات رایج توضیح داد: درمان‌ها شامل دارودرمانی توسط پزشک متخصص و خدمات توانبخشی است. توانبخشی نیز کاردرمانی، گفتاردرمانی و مداخلات روان‌شناختی را در بر می‌گیرد و این خدمات باید به‌ صورت تیمی، مستمر و متناسب با نیازهای هر کودک طراحی و اجرا شود.

نقش کلیدی کاردرمانی در زندگی روزمره کودک

بهرامی با اشاره به جایگاه کاردرمانی در مداخلات اتیسم گفت: کاردرمانی بر مهارت‌های اساسی زندگی تمرکز دارد، از تنظیم و پردازش حسی گرفته تا مهارت‌های بازی، توجه، خودمراقبتی، مهارت‌های حرکتی ظریف، تعاملات اجتماعی و آمادگی ورود به مدرسه را در برمی‌گیرد .

وی افزود: اغلب کودکان طیف اتیسم دچار اختلال پردازش حسی هستند و ممکن است نسبت به صدا، نور، لمس یا حرکت حساسیت بیش از حد یا کمتر از حد نشان دهند. کاردرمانی با مداخلات تنظیم حسی کمک می‌کند کودک تطابق بهتری با محیط پیدا کند و رفتارهای ناسازگار کاهش یابد.

به گفته وی، افزایش استقلال در فعالیت‌های روزمره مانند غذا خوردن، لباس پوشیدن، استفاده از سرویس بهداشتی و مهارت‌های مدرسه‌ای از اهداف اصلی کاردرمانی است و هدف نهایی توانبخشی، کاهش علائم و افزایش مشارکت فعال کودک در خانه، مدرسه و اجتماع است.

خانواده، رکن اصلی موفقیت درمان

عضو هیئت‌مدیره انجمن کاردرمانی البرز تأکید کرد: هیچ مداخله‌ای بدون مشارکت فعال والدین اثربخش نخواهد بود. خانواده باید آموزش ببیند تا تمرین‌ها را در منزل اجرا کند، رفتارهای چالش‌برانگیز را مدیریت کند و حمایت صحیح از کودک داشته باشد. در واقع خانواده همکار درمانگر است، نه صرفاً دریافت‌کننده خدمات.

وی با اشاره به فشارهای روانی و اقتصادی خانواده‌ها گفت: هزینه‌های بالای توانبخشی، محدودیت خدمات بیمه‌ای، نگرانی درباره آینده و قضاوت‌های اجتماعی از جمله چالش‌های جدی این خانواده‌هاست. رفتارهای متفاوت کودک در محیط‌های عمومی ممکن است با سوءبرداشت اطرافیان همراه شود و این مسئله برای والدین بسیار آزاردهنده است.

چالش‌های آموزشی و خطر گرایش به شبه‌علم

بهرامی درباره مشکلات حوزه آموزش اظهار کرد: همه مدارس آمادگی پذیرش و حمایت کافی از کودکان طیف اتیسم را ندارند. کمبود معلمان آموزش‌دیده و نبود امکانات حمایتی مناسب می‌تواند روند رشد این کودکان را تحت تأثیر قرار دهد، در حالی که با ایجاد محیط‌های سازگار و آموزش مناسب، موفقیت تحصیلی آنان قابل ارتقاست.

وی همچنین بیان کرد : به دلیل نبود درمان قطعی و روند گاه کند پیشرفت، برخی خانواده‌ها به سمت درمان‌های غیرعلمی و شبه‌علمی سوق پیدا می‌کنند و گاه مورد سوءاستفاده مالی قرار می‌گیرند. آگاهی از مسیر درست و علمی درمان و پیگیری مستمر آن، شرط دستیابی به بهترین نتایج ممکن است.

پیش‌آگهی وابسته به مداخله زودهنگام و پیگیری مستمر

این کارشناس ارشد کاردرمانی در پایان خاطرنشان کرد: پیش‌آگهی کودکان طیف اتیسم به عواملی مانند شدت علائم، سطح شناختی، سن شروع مداخله و میزان مشارکت خانواده بستگی دارد. تجربه‌های بالینی نشان می‌دهد کودکانی که زودتر وارد مسیر توانبخشی می‌شوند و برنامه‌های منسجم و مستمر دریافت می‌کنند، شانس بیشتری برای استقلال نسبی، ورود به مدرسه عادی و مشارکت اجتماعی فعال خواهند داشت.

بهرامی تأکید کرد: افزایش آگاهی عمومی، پذیرش اجتماعی، حمایت‌های ساختاری و دسترسی عادلانه به خدمات توانبخشی می‌تواند کیفیت زندگی این کودکان و خانواده‌هایشان را به‌طور چشمگیری ارتقا دهد.

منبع : ایسنا