در تجربه تاریخی ایران، حذف دین از معادله هویت جمعی و یا ستیز با آن، فهمی ناقص از ایران به دست داده و میتواند به خطاهای راهبردی بینجامد، چنان که «ملیت ستیزی» نیز فرجامی نداشته است و حافظه ی جمعی ایرانیان پر از تلخکامی از این گونه ستیزهای بی حاصل است. بیتردید هیچ جریان اجتماعی پایداری نمیتواند خود را از مهمترین سرچشمههای هویت و حافظه تاریخی جامعه خویش جدا سازد یا با آن به ستیز برخیزد، مگرآنکه در بزنگاههای سرنوشتساز با نوعی آشفتگی در مواضع، ناتوانی در تشخیص امر ملی، یا لکنت و لغزش در ایفای …