بازآرایی راهبردی تحقیقات باغبانی در شرایط جنگ و پساجنگ

یادداشت مهمان- مسعود لطیفیان، معاون پژوهشی، توسعه فناوری و انتقال یافته‌ها موسسه تحقیقات علوم باغبانی: در شرایطی که کشور با فشارهای بیرونی، محدودیت‌های اقتصادی و اختلال در زنجیره‌های تأمین مواجه است، تحقیقات باغبانی می‌تواند نقشی راهبردی در ارتقای تاب‌آوری ملی، امنیت غذایی و توسعه اقتصاد دانش‌بنیان ایفا کند. اگر در گذشته، تحقیقات باغبانی عمدتاً در چارچوب افزایش عملکرد یا بهبود کیفیت محصول تعریف می‌شد، امروز این حوزه باید با نگاهی سیستمی و مسئله‌محور، در خدمت بازسازی اقتصادی، کاهش وابستگی ارزی، سازگاری با تغییر اقلیم و مدیریت منابع محدود کشور قرار می‌گیرد. دوران پساجنگ، فرصتی برای بازتعریف مأموریت‌های پژوهشی، اولویت‌بندی فناوری‌های راهبردی و بازآرایی ساختارهای تحقیق و توسعه در بخش باغبانی است.

تاب‌آوری زیستی و مدیریت تنش‌های چندگانه یکی از محورهای اصلی تحقیقات باغبانی در شرایط بحران، افزایش تاب‌آوری زیستی سامانه‌های تولیدی است. تنش‌های هم‌زمان شامل کم‌آبی، شوری خاک، گرمای شدید، آلودگی‌های محیطی و اختلال در تأمین نهاده‌ها، ضرورت توسعه ارقام مقاوم و متحمل را دوچندان کرده است..

همچنین توسعه پایه‌های رویشی مقاوم در محصولات باغی چندساله مانند پسته، سیب، مرکبات و انگور، می‌تواند نقش مهمی در پایداری تولید ایفا کند. در این راستا، حفاظت از ذخایر ژنتیکی به‌صورت هدفمند دنبال شود تا تنوع ژنتیکی به‌عنوان سرمایه راهبردی کشور حفظ گردد.

بهره‌وری آب و باغبانی دقیق تحقیقات باغبانی باید به‌صورت ویژه بر افزایش بهره‌وری آب تمرکز کند. کاربرد فناوری‌های باغبانی دقیق شامل نقشه‌برداری تغذیه‌ای، پایش سلامت گیاه، مدل‌های پیش‌بینی تنش و سامانه‌های تصمیم‌یار، امکان کاهش مصرف نهاده‌ها و افزایش عملکرد را فراهم می‌کند. در شرایط پساجنگ، سرمایه‌گذاری هدفمند در این فناوری‌ها نه‌تنها به پایداری تولید کمک می‌کند، بلکه زمینه صادرات فناوری و خدمات فنی‌ـ‌مهندسی را نیز مهیا می‌سازد.
توسعه کشت‌های گلخانه‌ای و سامانه‌های کنترل‌شده افزایش تولید در واحد سطح و کاهش وابستگی به شرایط اقلیمی از طریق گسترش کشت‌های گلخانه‌ای پیشرفته یکی از راهبردهای کلیدی است.

توسعه گلخانه‌های کم‌مصرف انرژی، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و بازیافت آب در سامانه‌های بسته می‌تواند وابستگی به سوخت‌های فسیلی را کاهش دهد. در شرایط بحران انرژی، چنین رویکردی نه‌تنها اقتصادی بلکه راهبردی محسوب می‌شود.
امنیت غذایی، زنجیره ارزش و کاهش ضایعات در محصولات باغی، ضایعات پس‌ازبرداشت سهم قابل‌توجهی از اتلاف منابع را تشکیل می‌دهد. تحقیقات باید بر فناوری‌های نوین بسته‌بندی زیست‌تخریب‌پذیر، پوشش‌های خوراکی نانوساختار، کنترل اتمسفر انبار و سامانه‌های سردخانه هوشمند متمرکز شود. افزایش ماندگاری و حفظ کیفیت محصولات، علاوه‎بر کاهش ضایعات، امکان توسعه صادرات غیرنفتی را فراهم می‌کند.

همچنین ضروری است پژوهش‌ها از سطح مزرعه فراتر رفته و کل زنجیره ارزش را دربرگیرد؛ از انتخاب رقم مناسب برای بازار هدف تا استانداردسازی، ردیابی‌پذیری و برندینگ محصولات باغی. رویکرد زنجیره‌محور می‌تواند پیوند مؤثری میان بخش تحقیق، تولید و صنایع تبدیلی ایجاد کند.

دیپلماسی علمی و همکاری‌های فناورانه در شرایط فشارهای بین‌المللی، دیپلماسی علمی در حوزه باغبانی اهمیت مضاعف می‌یابد. مشارکت در پروژه‌های مشترک منطقه‌ای درباره مدیریت منابع آب، مقابله با بیابان‌زایی و توسعه ارقام مقاوم به تنش، می‌تواند جایگاه علمی کشور را تقویت کند. انتقال دانش فنی، ایجاد شبکه‌های تحقیقاتی و بهره‌گیری از ظرفیت کشورهای دارای اقلیم مشابه، مسیر مناسبی برای کاهش وابستگی فناورانه است.

هم‌زمان باید از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان برای تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی استفاده شود. شکل‌گیری خوشه‌های فناوری باغبانی، مراکز رشد تخصصی و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر در این حوزه می‌تواند حلقه مفقوده میان پژوهش و بازار را تکمیل کند.

سرمایه انسانی و جلوگیری از مهاجرت نخبگان حفظ و تقویت سرمایه انسانی در تحقیقات باغبانی، پیش‌شرط تحقق اهداف راهبردی است. فراهم‌سازی زیرساخت‌های آزمایشگاهی پیشرفته، حمایت از پروژه‌های مسئله‌محور، ایجاد نظام پرداخت عادلانه و فراهم کردن مسیر شغلی پایدار برای پژوهشگران، از عوامل کلیدی جلوگیری از مهاجرت نخبگان محسوب می‌شود.
ضروری است نظام ارزیابی پژوهش نیز از تمرکز صرف بر تعداد مقالات فاصله گرفته و به سمت اثرگذاری اقتصادی، حل مسئله و انتقال فناوری حرکت کند. چنین اصلاحی می‌تواند انگیزه پژوهشگران را برای ورود به مسائل واقعی بخش باغبانی افزایش دهد.

بازطراحی ساختار تحقیقات در دوران پساجنگ

دوران پساجنگ فرصتی برای بازنگری در ساختار تحقیقات باغبانی است. اولویت‌بندی پروژه‌ها باید بر اساس نیازهای ملی شامل امنیت غذایی، ارزآوری صادراتی، سازگاری با تغییر اقلیم و کاهش وابستگی به واردات نهاده‌ها انجام شود. تمرکز بر محصولات راهبردی مانند پسته، خرما، زعفران، سیب، مرکبات و انگور می‌تواند مزیت‌های نسبی کشور را تقویت کند.

همچنین جلوگیری از پراکندگی مراکز تحقیقاتی، تجمیع ظرفیت‌ها و ایجاد شبکه‌های ملی هم‌افزا، موجب افزایش کارایی منابع محدود خواهد شد. توسعه پایگاه‌های داده ملی در حوزه ژنتیک، اقلیم، خاک و مدیریت باغ‌ها می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری علمی و سیاست‌گذاری دقیق قرار گیرد.

سخن پایانی

تحقیقات باغبانی در شرایط جنگ و پساجنگ، صرفاً یک فعالیت علمی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان کشور برای بقا، بازسازی و پیشرفت است. افزایش تاب‌آوری زیستی، بهره‌وری منابع، توسعه فناوری‌های نوین، تقویت زنجیره ارزش و حمایت از سرمایه انسانی، ارکان اصلی این بازآرایی راهبردی هستند. اگر این حوزه با رویکردی جامع، علمی و آینده‌نگر مدیریت شود، می‌تواند ضمن تضمین امنیت غذایی و پایداری زیست‌محیطی، به موتور محرک اقتصاد دانش‌بنیان و توسعه پایدار کشور در دوران پساجنگ تبدیل گردد.