موسیقی محلی بلوچستان؛ میراثی زنده از تاریخ، هویت و روایت

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- فاطمه گلوی: موسیقی‌های محلی سیستان و بلوچستان، روایتی شنیدنی از تاریخ، فرهنگ و زیست مردمانی است که در گستره‌ای از کویر تا سواحل مکران، هویت خود را در نغمه‌ها و سازها حفظ کرده‌اند.

این موسیقی ها و شعرها ریشه در آیین‌ها، باورها و شیوه زندگی اقوام بلوچ و سیستانی دارد و نسل به نسل، سینه به سینه منتقل شده است؛ نوای سازهایی چون قیچک، رباب، دهل و سرنا، تنها ابزار سرگرمی نیستند، بلکه زبان گویای شادی‌ها، سوگواری‌ها، حماسه‌ها و حتی روایتگر رخدادهای اجتماعی این خطه به شمار می‌روند.

موسیقی محل، گنجینه ای مهم از هویت فرهنگی مردم

محمد مجاهد، خواننده محلی سیستان و بلوچستان در گفت و با خبرنگار مهر با اشاره به آواها، موسیقی‌ها و اشعار محلی گفت: موسیقی محلی بلوچی در واقع یک گنجینه بزرگ و ریشه‌دار است؛ گنجینه‌ای که بخش مهمی از هویت فرهنگی مردم بلوچ را در خود جای داده است.

وی ادامه داد: در فرهنگ بلوچی مجموعه‌ای بسیار غنی از اشعار بلوچی وجود دارد؛ اشعاری که هر کدام روایتگر تاریخ، عشق، حماسه، رنج و زیست مردم این دیار هستند.

مجاهد بیان کرد: بلوچستان به‌لحاظ جغرافیایی امروز میان دو کشور ایران و پاکستان تقسیم شده، اما در باور فرهنگی، این سرزمین در گذشته یکپارچه بوده و مردمانش در یک حوزه تمدنی و فرهنگی مشترک زندگی می‌کردند؛ به همین دلیل است که بسیاری از کتاب‌های شعر و منابع مکتوب ما آن سوی مرز قرار دارند؛ جایی که از نظر فرهنگی همچنان امتداد همان هویت ایرانی و بلوچی محسوب می‌شود؛ در عین حال، در این سوی مرز هم گنجینه بزرگی از اشعار و نغمه‌ها حفظ شده که بخشی از سرمایه معنوی مردم ماست.

وی افزود: اشعار بلوچی در اصل سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند؛ یعنی نسل به نسل، از زبان بزرگان، خوانندگان و راویان به جوان‌ترها رسیده‌اند؛ این شیوه انتقال، هرچند موجب زنده ماندن شعرها شده، اما خطر فراموشی یا تغییر روایت‌ها را همواره به همراه داشته است؛ در چنین شرایطی، نقش موسیقی بسیار تعیین‌کننده بوده است.

موسیقی بلوچی در تار و پود زندگی مردم حضور دارد

خواننده محلی بلوچی بیان کرد: اشخاصی مانند ملا کمال‌خان از جمله چهره‌هایی بودند که توانستند این اشعار روایی را وارد بستر موسیقی کنند؛ وقتی شعر با نغمه و ساز همراه می شود، ماندگاری آن چند برابر خواهد شد، مردم شعرها را در قالب ترانه و مقام‌های محلی شنیدند، حفظ کردند و دوباره بازخوانی کردند؛ به این ترتیب، موسیقی به ابزاری برای صیانت از ادبیات شفاهی ما تبدیل شد.

وی خاطرنشان کرد: موسیقی محلی بلوچی فقط محدود به یک سبک یا یک نوع اجرا نیست، بلکه مجموعه‌ای متنوع از مقام‌ها، لحن‌ها و ریتم‌ها را در بر می‌گیرد که هر کدام متناسب با موقعیت‌های مختلف زندگی شکل گرفته‌اند.

مجاهد افزود: از آوازهای حماسی و رزمی گرفته تا نغمه‌های عاشقانه، آیینی و حتی موسیقی کار و معیشت، همه نشان می‌دهد که موسیقی در تار و پود زندگی مردم بلوچ جریان دارد.

وی تصریح کرد: سازهای محلی، شیوه‌های خاص خوانش و حتی نوع روایت اشعار، همگی بیانگر پیوند عمیق میان موسیقی و زیست بومی این منطقه‌اند.

خواننده محلی بلوچی در پایان گفت: بسیاری از اشعاری که امروز در اختیار داریم، ابتدا روایت بوده‌اند، بعد در موسیقی جان گرفته‌اند و در نهایت مسیرشان به سمت کتابت و ثبت مکتوب رسیده است.

وی افزود: این سیر تاریخی نشان می‌دهد که آواها و موسیقی محلی بلوچستان فقط جنبه هنری ندارند، بلکه حافظان اصلی تاریخ شفاهی، ادبیات و هویت فرهنگی مردم بلوچ هستند؛ میراثی که حفظ و معرفی آن وظیفه همه ما است.

موسیقی بلوچی بخش جدایی ناپذیر فرهنگ و هویت مردم است

سهیل حسین زهی، خواننده و نوازنده موسیقی محلی بلوچی در گفت و گو با خبرنگار اظهار داشت: موسیقی بلوچی صرفاً یک هنر نیست، بلکه بخش جدایی‌ناپذیر فرهنگ و هویت مردم بلوچ است.

وی بیان کرد:موسیقی بلوچی سبک‌ها و شاخه‌های متعددی دارد، و نکته بسیار مهم آن جایگاه فرهنگی آن در زندگی مردم است.

حسین زهی ادامه داد: مردم بلوچ عمیقاً با موسیقی زندگی می‌کنند؛ در شادی‌ها، آیین‌ها، مهمان‌نوازی و حتی در روزمرگی‌شان موسیقی حضور پررنگ دارد.

وی تصریح کرد: در موسیقی بلوچی گونه‌های آیینی، عرفانی و حتی درمانی داریم؛ برای مثال، در حوزه موسیقی عرفانی -به‌ویژه در منطقه سراوان و روستاهای اطراف-موسیقی با ذکر خداوند گره خورده است؛ پس از نماز، هنرمندان محلی گرد هم می‌آیند و با وضو، ذکرها را در قالب موسیقی اجرا می‌کنند؛ ذکر امام علی(ع)، امام حسین(ع) و پیامبر(ص)؛ بزرگان این حوزه معتقدند این سنت از نیاکان به‌جا مانده تا مردم را از مسیر موسیقی به سمت معنویت و اسلام هدایت کنند؛ بنابراین موسیقی هم در عبادت و هم در جشن‌ها و آیین‌ها حضور دارد.

موسیقی بلوچی روایت گر زندگی روزمره مردم منطقه است

خواننده و نوازنده محلی بلوچی افزود: در مهمان‌نوازی بلوچ‌ها نیز موسیقی نقش کلیدی دارد؛ وقتی گردشگر یا مهمانی وارد منطقه می‌شود، مردم تلاش می‌کنند فرهنگ خود را با سه عنصر نشان دهند: لباس محلی، زبان بلوچی و موسیقی بومی. موسیقی برای آن‌ها زبان مشترک ارتباط با دیگر فرهنگ‌هاست.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، موسیقی بلوچی روایتگر زندگی روزمره مردم است؛ سبک‌هایی مانند «لیکو» و «زهیروک» بازتاب درد دل‌ها و روابط خانوادگی‌اند.

حسین زهی گفت: دغدغه اصلی هنرمندان این عرصه کم‌توجهی به این گنجینه فرهنگی است؛ تعداد استادان درجه‌یک هنری موسیقی بلوچی به ده نفر هم نمی‌رسد و از میان آن‌ها فقط آثار محدودی به‌جا مانده است؛ بسیاری صرفاً اجرا داشته‌اند و تولید ماندگاری از آن‌ها ثبت نشده.

وی ادامه داد: بسیاری از نوازندگان محلی فقط در مراسم عروسی فعالیت می‌کنند، چون جایی دیگر از آن‌ها دعوت نمی‌شود. همین مسئله باعث کاهش انگیزه و کم‌رنگ‌شدن تمرین و تولید شده است.

خواننده و نوازنده محلی بلوچ در پایان با اشاره به عدم حمایت فرهنگی از موسیقی و آواهای محلی بلوچی افزود: دغدغه نوازندگان و خوانندگان محلی این است که موسیقی اصیل بلوچی دیده شود، ثبت شود و برای نسل‌های آینده باقی بماند.