فقر مطلق، سوءتغذیه کودکان و نقش کالابرگ در ایران

یادداشت مهمان، امیرحسین قاسمی، مدیرعامل موسسه همیاری: بحث فقر مطلق و پیامدهای آن، به‌ویژه در حوزه سلامت کودکان، در سال‌های اخیر به یکی از جدی‌ترین دغدغه‌های اجتماعی در ایران تبدیل شده است. اظهارات مسئولان ارشد کشور از جمله محمدباقر قالیباف (رئیس مجلس شورای اسلامی) درباره گستردگی فقر مطلق، و همچنین هشدارهای مسئولان حوزه سلامت در وزارت بهداشت درباره سوءتغذیه کودکان، نشان می‌دهد که مسئله از سطح یک «چالش اقتصادی» فراتر رفته و به یک بحران اجتماعی–سلامتی نزدیک شده است.

در این یادداشت، سه محور اصلی بررسی می‌شود:

1. برآوردهای غیررسمی درباره فقر مطلق در ایران

2. ارتباط فقر مطلق با سوءتغذیه کودکان

3. نقش کالابرگ و اینکه برای جبران کمبود لبنیات کودکان چقدر باید افزایش یابد

۱) فقر مطلق در ایران؛ آمار رسمی در برابر برآوردهای غیررسمی

در سطح بین‌المللی، نهادهایی مانند بانک جهانی فقر مطلق را با معیار «کمتر از حدود ۲ دلار در روز (برحسب برابری قدرت خرید)» می‌سنجند. بر اساس این تعریف، درصد بسیار کمی از جمعیت ایران فقیر مطلق به حساب می‌آیند.

اما این معیار با واقعیت معیشت در ایران همخوانی کامل ندارد؛ چون هزینه مسکن، خوراک و درمان در ایران به شکلی افزایش یافته که حتی خانوارهایی با درآمد بالاتر از این معیار جهانی نیز در عمل از تأمین نیازهای اساسی ناتوان‌اند.

در مقابل، برآوردهای غیررسمی و اظهارات داخلی تصویر بسیار نگران‌کننده‌تری ارائه می‌دهند. بر اساس سخنان رئیس مجلس، حدود یک‌سوم جمعیت ایران (نزدیک به ۳۰ تا ۳۵ میلیون نفر) در وضعیت فقر مطلق یا نزدیک به آن قرار دارند. این یعنی بخش بزرگی از جامعه حتی برای تأمین حداقل‌های زندگی (خوراک کافی، مسکن حداقلی، بهداشت پایه) دچار مشکل است.

۲) فقر مطلق و سوءتغذیه کودکان؛ حلقه‌ای خطرناک

یکی از مستقیم‌ترین پیامدهای فقر مطلق، کاهش کیفیت تغذیه کودکان است. در شرایط فشار اقتصادی، خانواده‌ها معمولاً هزینه‌های خوراکی با ارزش تغذیه‌ای بالا (مانند گوشت، لبنیات، میوه و سبزی) را کاهش می‌دهند یا حذف می‌کنند. نتیجه آن می‌شود:

• کاهش دریافت پروتئین

• کمبود کلسیم و ویتامین‌ها

• افزایش خطر کم‌وزنی، کوتاه‌قدی و ضعف سیستم ایمنی در کودکان

نهادهای بین‌المللی مانند یونیسف نیز در گزارش‌های خود هشدار داده‌اند که بخشی از کودکان ایرانی با درجاتی از سوءتغذیه یا کمبود ریزمغذی‌ها مواجه‌اند. اگرچه آمار رسمی دقیقی از سوی رئیس مجلس درباره «تعداد کودکان دچار سوءتغذیه» اعلام نشده، اما وقتی حدود یک‌سوم جمعیت کشور زیر خط فقر مطلق باشند، به‌طور منطقی می‌توان گفت که میلیون‌ها کودک در خانوارهای فقیر در معرض خطر سوءتغذیه قرار دارند.

۳) کالابرگ؛ کمک مقطعی یا راه‌حل پایدار؟

دولت برای کاهش فشار معیشتی بر دهک‌های پایین، طرح کالابرگ الکترونیکی را اجرا کرده است. بخشی از این طرح به حمایت غذایی کودکان (به‌ویژه کودکان دچار سوءتغذیه) اختصاص دارد. اما طبق اظهارات مسئولان حوزه سلامت، کالابرگ فعلی لبنیات را به اندازه کافی پوشش نمی‌دهد و در عمل، بسیاری از خانواده‌های هدف هنوز قادر به تأمین مصرف توصیه‌شده لبنیات برای کودکان خود نیستند.

چرا لبنیات مهم است؟

لبنیات منبع اصلی کلسیم، پروتئین و برخی ویتامین‌هاست و برای رشد استخوان، دندان و تکامل جسمی کودک نقش کلیدی دارد. حذف یا کاهش شدید لبنیات از سبد غذایی کودک می‌تواند پیامدهای بلندمدت داشته باشد؛ از جمله کوتاه‌قدی، پوکی استخوان در آینده و ضعف سیستم ایمنی.

۴) برآورد عددی: کالابرگ چقدر باید افزایش یابد تا کمبود لبنیات کودک جبران شود؟

برای یک برآورد تقریبی، این مفروضات را در نظر گرفتیم:

نیاز تغذیه‌ای یک کودک ۲ تا ۵ سال

• حدود ۲ تا ۳ واحد لبنیات در روز

• معادل تقریباً:

• ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌لیتر شیر

• مقداری ماست یا پنیر

هزینه تقریبی لبنیات (با قیمت‌های بازار آزاد)

با در نظر گرفتن قیمت‌های رایج لبنیات در بازار:

• ۵۰۰ میلی‌لیتر شیر در روز ≈ حدود ۲۵ هزار تومان

• سهم معادل ماست/پنیر ≈ حدود ۲۰ تا ۲۵ هزار تومان

• جمع روزانه ≈ حدود ۴۵ تا ۵۰ هزار تومان

• جمع ماهانه ≈ حدود ۱.۴ تا ۱.۶ میلیون تومان فقط برای لبنیات یک کودک

نتیجه

اگر هدف این باشد که کالابرگ بتواند فقط نیاز لبنیات یک کودک را به‌طور واقعی پوشش دهد، اعتبار ماهانه آن باید در همین حدود افزایش پیدا کند. این رقم تازه فقط برای لبنیات است و شامل سایر اقلام غذایی ضروری (گوشت، حبوبات، میوه، سبزی، تخم‌مرغ و…) نمی‌شود.

در حالی که میزان فعلی کالابرگ برای کودکان، فاصله قابل توجهی با این عدد دارد. بنابراین کالابرگ فعلی از نظر عددی توان جبران کمبود لبنیات کودکان را ندارد و برای اثربخشی واقعی باید افزایش چشمگیر پیدا کند.

جمع‌بندی نهایی

1. برآوردهای غیررسمی و اظهارات مسئولان داخلی نشان می‌دهد حدود یک‌سوم جمعیت ایران در فقر مطلق یا نزدیک به آن قرار دارند.

2. این سطح از فقر، به‌طور مستقیم با افزایش خطر سوءتغذیه کودکان مرتبط است.

3. طرح کالابرگ قدمی مثبت در جهت حمایت غذایی است، اما در شکل فعلی، توان جبران کمبود اقلام مهمی مانند لبنیات را ندارد.

4. برای اینکه فقط نیاز لبنیات یک کودک به شکل واقعی پوشش داده شود، اعتبار ماهانه‌ای در حدود ۱.۴ تا ۱.۶ میلیون تومان لازم است؛ رقمی که نشان می‌دهد فاصله سیاست حمایتی موجود با نیاز واقعی بسیار زیاد است.