۳ روز خلوت در شلوغی نوجوانی؛ روایت اعتکاف دختران دانش‌آموز در قوچان

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- حبیبه احسنی: درب مسجد که باز می‌شود اولین چیزی که به چشم می‌آید صف کفش‌هایی است که با نظمی خودجوش کنار هم چیده شده‌اند کفش‌هایی کوچک‌تر از همیشه و اغلب کتانی‌.

صدای آرام تلاوت قرآن درهم‌تنیده با زمزمه دعا فضای مسجد را پر کرده و بوی اسپند نشانی است از اینکه اینجا فقط محل عبادت نیست خانه‌ای موقت برای دخترانی است که آمده‌اند سه روز از هیاهوی بیرون فاصله بگیرند.

امسال اعتکاف در مساجد قوچان همچون سال گذشته کمی چهره متفاوت‌تری دارد زیرا در کنار حضور پررنگ مردان و زنان، دانش‌آموزان به ویژه دختران سهم قابل توجهی از معتکفین را به خود اختصاص داده‌اند نسلی که شاید کمتر تصور می‌شد بتواند با مفاهیمی چون خلوت، سکوت و خودسازی ارتباط برقرار کند اما حالا شبستان چند مسجد شهر، روایت دیگری را بازگو می‌کند.

به‌عنوان خبرنگار، مسیرم را از میان پنج مسجدی انتخاب کردم که میزبان اعتکاف دانش‌آموزی دختران بودند، پنج فضا با حال و هوای متفاوت اما یک هدف مشترک یعنی فراهم کردن بستری امن برای تجربه معنویت در سنین نوجوانی.

در نخستین مسجد پیش از آنکه برنامه‌ها خودنمایی کنند تزئینات دست‌ساز دانش‌آموزان توجهم را جلب می‌کند ریسه‌های کاغذی ساده، دل‌نوشته‌هایی با خط نوجوانانه و جملاتی که روی دیوارها نقش بسته‌اند: «اینجا آمده‌ایم شبیه خودمان باشیم»، «خدایا کمکم کن خودم را پیدا کنم».

یک مربی که کمی سن و سال بیشتری از بچه‌ها دارد و کار فرهنگی میان معتکفین انجام می‌دهد جلو می‌آید و در گفتگویی صمیمی با خبرنگار مهر، می‌گوید: بیشتر این فضا نتیجه کار گروهی خود دانش‌آموزان است و از چند روز قبل آمده‌اند، طراحی کرده‌اند و با سلیقه خودشان مسجد را آراسته‌اند.

شبستان مسجد موسی بن جعفر (ع) پر شده از چادرهایی که هرکدام نشانی از دنیای شخصی صاحبانشان دارد گاهی یک دفترچه کوچک، گاهی قرآن، گاهی یادداشتی چسبانده‌شده روی پارچه چادر. اینجا اعتکاف فقط نشستن و دعا خواندن نیست نوعی زندگی جمعی آرام است.

مریم دانش‌آموز پایه هشتم یکی از مدارس حاشیه شهر که برای نخستین‌بار در اعتکاف شرکت کرده است در گفتگو با خبرنگار مهر می‌گوید: قبلش فکر می‌کردم اعتکاف خیلی سخت باشد و حوصله‌ام سر برود اما وقتی دیدم همه هم‌سن خودم هستند حس کردم اینجا جای امنی است.

وی با همان سن و سال کم بیشترین تفاوت اعتکاف با برنامه‌های دیگر را در فرصت فکر کردن می‌داند و اضافه می‌کند: اینجا زمان کند می‌شود و آدم می‌فهمد چقدر در روزهای عادی از خودش غافل است.

مربیانی که نقش‌شان تغییر کرده است

در مسجد گفتگو با مریم وجدانی، یکی از مربیان آموزشی زاویه دیگری از این تجربه را روشن می‌کند، او که سال‌ها سابقه حضور در اعتکاف بانوان را دارد در گفتگو با خبرنگار مهر می‌گوید: امسال برای من هم اعتکاف متفاوت است زیرا سال‌های قبل کنار زن‌هایی می‌نشستم که هرکدام تجربه‌های جدی زندگی داشتند اما امسال کنار دخترهایی هستم که تازه دارند مسیرشان را می‌شناسند.

این مربی آموزشی ادامه می‌دهد: کار با نوجوانان بیش از آموزش نیازمند شنیدن است، خیلی وقت‌ها فقط باید گوش بدهی چون این نسل سوال دارد، دغدغه دارد و اگر فضا امن باشد حرفش را می‌زند.

شب با خاموش شدن چراغ‌های اضافی و محدود شدن نور فضای مسجد رنگ دیگری به خود می‌گیرد و صدای گریه‌های آرام، دعاهایی که گاه بی‌کلام ادا می‌شوند و سکوتی که میان هر ذکر جریان دارد نشان می‌دهد این خلوت واقعی است.

اعتکاف به مثابه تأمل

امسال ۹ مسجد میزبان معتکفین دانش آموز قوچانی شده و مسجد امام رضا (علیه‌السلام) میزبان دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه دوم است و نظم بیشتر، سکوت عمیق‌تر و برنامه‌هایی که تمرکز ویژه‌ای بر تفکر و خودشناسی دارند بیشتر خودنمایی می‌کند.

زهرا دانش‌آموز پایه یازدهم دبیرستان نمونه یک دفترچه را در دست دارد و می‌گوید: من با سوال آمده‌ام سوال‌هایی که شاید جوابشان را هیچ جا پیدا نکرده بودم اما اینجا یاد گرفتم سوال داشتن بد نیست.

وی اضافه می‌کند: نوشتن یکی از مهم‌ترین بخش‌های اعتکاف است زیرا وقتی می‌نویسی انگار خودت را واضح‌تر می‌بینی.

گوشه‌ای از مسجد عده‌ای از دانش‌آموزان دور یک نفر حلقه زدند مربی از دانش‌آموزان می‌خواهد چند دقیقه چشم‌هایشان را ببندند و فقط به صدای نفس‌هایشان توجه کنند سکوتی مطلق حاکم می‌شود، سکوتی که برای نوجوانان عادت‌کرده به صدا و تصویر، تجربه‌ای تازه است.

زهرا مهدوی، این مربی فرهنگی و آموزشی در گفتگو با خبرنگار مهر تأکید می‌کند: هدف ما شعار دادن نیست بلکه تلاش می‌کنیم بچه‌ها با خدا رابطه شخصی برقرار کنند نه تقلیدی.

بعد از یکی از برنامه‌های فرهنگی، سحر گوشه‌ای از شبستان نشسته و آرام اشک می‌ریزد در پاسخ به سوال خبرنگار مهر درباره حالش، می‌گوید: گریه‌ام از ناراحتی نیست بلکه از سبکی است انگار چیزهایی که سال‌ها نگه داشته بودم اینجا اجازه بیرون آمدن پیدا کرده‌اند.

وی اعتکاف را فرصتی برای پذیرش ضعف‌ها می‌داند و می‌گوید: اینجا فهمیدم لازم نیست همیشه قوی باشم.

معنویت در سایه رفاقت

مسجد صادقیه به عنوان سومین مسجدی که برای این گزارش رفتم فضایی صمیمی‌تر دارد و بسیاری از دانش‌آموزان با دوستانشان در اعتکاف شرکت کرده‌اند و همین حال‌وهوای متفاوتی ایجاد کرده است.

خنده‌های کوتاه، گفتگوهای آرام و حمایتی که میان دختران جریان دارد نشان می‌دهد اعتکاف برای این گروه تجربه‌ای جمعی نیز هست.

ریحانه یکی از دانش‌آموزان معتکف می‌گوید: اگر دوستش نبود شاید هرگز در اعتکاف شرکت نمی‌کرد و آن‌ها با هم تصمیم گرفته‌اند تا بیایند.

زهرا سعادت، مربی فرهنگی این مسجد در گفتگو با خبرنگار مهر می‌گوید: این دخترها به من یاد دادند که گاهی فقط باید فضا ایجاد کرد و همه‌چیز با برنامه و سخنرانی حل نمی‌شود.

امروز آخرین روز معتکفین است و باید پس از انجام اعمال ام داود و افطار، مساجد خالی از معتکفان شود اما حال‌وهوای دختران دانش آموز و حتی مربیان آنها فرق می‌کند، دعاها دیشب طولانی‌تر، اشک‌ها صریح‌تر و نگاه‌ها عمیق‌تر بود و انگار همه می‌دانستند این خلوت رو به پایان است.

وقتی از این مسجد خارج می‌شوم سرمای هوا در تضاد با گرمای فضای درون شبستان است، اعتکاف دانش‌آموزی در مساجد قوچان امسال فراتر از یک مراسم عبادی ظاهر شده است و تجربه‌ای تربیتی، اجتماعی و هویتی که می‌تواند نقطه شروعی برای ارتباطی عمیق‌تر میان نسل نوجوان و معنویت باشد.

حضور قریب به هزار دانش‌آموز قوچانی در اعتکاف ایام الابیض

محمد باقریان، رئیس اداره آموزش و پرورش قوچان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به برگزاری اعتکاف دانش‌آموزی در ایام‌البیض امسال، از حضور گسترده و کم‌نظیر دانش‌آموزان این شهرستان در این مراسم معنوی خبر داد و اظهار کرد: تقارن ایام‌البیض با سالروز شهادت سردار دل‌ها حاج قاسم سلیمانی و همچنین فصل امتحانات نه‌تنها مانعی برای مشارکت دانش‌آموزان ایجاد نکرد بلکه موجب بروز جلوه‌ای از بلوغ فکری و معنوی نسل نوجوان شهرستان شد.

رئیس اداره آموزش و پرورش قوچان با بیان اینکه امسال حدود یک هزار دانش‌آموز در قالب اعتکاف دانش‌آموزی شرکت کردند، افزود: این برنامه در ۹ مسجد شامل پنج مسجد ویژه دختران و چهار مسجد ویژه پسران برگزار شد که از این تعداد حدود ۶۰۰ نفر دختر و ۴۰۰ نفر پسر بودند.

وی با اشاره به ترکیب سنی شرکت‌کنندگان اظهار کرد: ۶۰ درصد از معتکفان دانش‌آموزان مقطع متوسطه اول، ۲۹ درصد متوسطه دوم و ۱۱ درصد از پایه‌های پنجم و ششم ابتدایی بودند که این موضوع حکایت از نفوذ عمیق فرهنگ اعتکاف در میان نوجوانان دارد.

باقریان با تأکید بر ریشه‌دار بودن این سنت معنوی در شهرستان گفت: بررسی آمارها نشان می‌دهد ۵۷ درصد از دانش‌آموزان سابقه حضور در اعتکاف سال‌های گذشته را داشته‌اند و در این میان، ۱۳ درصد بیش از سه بار تجربه شرکت در اعتکاف را ثبت کرده‌اند.

رئیس اداره آموزش و پرورش قوچان بیان کرد: تلاش بر این بوده تا فضای اعتکاف برای نوجوانان فضایی جذاب، پویا و تربیت‌محور باشد و به همین منظور، برنامه‌ها در هشت محور اصلی همچون طرح زندگی با آیه‌ها، حلقه‌های معرفتی، تریبون‌های دانش‌آموزی، اجرای تئاتر و… اجرایی شد.

نقطه عطف تربیتی در مساجد قوچان

این روزها که سفیدی ایام‌البیض به پایان رسید و کفش‌های کتانی کوچک از صف‌های منظم کنار درب مساجد رخت بربست، روایت قوچان از اعتکاف ۱۴۰۴ فراتر از یک آمار ساده رفت. امسال، در کنار زمزمه‌های سنتی دعا، صدای پای نسل نوجوان شنیده شد؛ نسلی که با تزئینات دست‌ساز، دل‌نوشته‌های صمیمی و چادرهایی که هرکدام نشان دنیای شخصی‌شان بود، چهره‌ای متفاوت از خلوت معنوی را ترسیم کردند. مسجد دیگر صرفاً یک مکان نبود، بلکه خانه‌ای موقت و امن شد برای دخترانی که آمده بودند تا سه روز زمان را کند کنند و از هیاهوی بیرون فاصله بگیرند.

این تحول در فضا، خود نشان‌دهنده تغییر نقش درونی این مراسم بود. ریسه‌های کاغذی و جملاتی چون «اینجا آمده‌ایم شبیه خودمان باشیم»، گواهی می‌داد که این رویداد نه یک تحمیل، بلکه یک انتخاب خودجوش بود. آنجا که مربیان از کار گروهی دانش‌آموزان برای آراستن شبستان سخن گفتند، مشخص شد که مدیریت فضا به دست خود نوجوانان سپرده شده و همین حس مالکیت، ارتباط آنان با اعتکاف را عمیق‌تر کرده است. این شور سلیقه در آراستن محیط، انعکاسی از آمادگی برای آراستن روح بود.

تجربه این نسل، در درجه اول، تجربه تأمل بود. دانش‌آموزانی چون مریم، که در نخستین حضور خود فهمیدند اعتکاف فرصتی است برای «فکر کردن» و پی بردن به غفلت‌های روزمره. در مسجد امام رضا (ع)، زهرا دانش‌آموز پایه یازدهم، این خلوت را محلی برای یافتن پاسخ سؤالاتی دانست که در هیچ جای دیگری نمی‌یافت. این اعتکاف، به مثابه یک «تریبون داخلی» عمل کرد؛ جایی که سوال داشتن بد نبود و نوشتن، تبدیل به ابزاری برای خودشناسی واضح‌تر می‌شد.

اما اعتکاف نوجوانان قوچانی تنها یک خلوت فکری نبود، بلکه فضایی برای پذیرش آسیب‌پذیری شد. در شب‌های سکوت، آنجا که صدای گریه‌های آرام در تاریکی می‌پیچید و سحر از «سبکی» و اجازه دادن به چیزهای نگه داشته شده برای بیرون آمدن حرف می‌زد، عمق این تجربه انسانی آشکار می‌شد. نوجوانان در این مکان امن دریافتند که لازم نیست همیشه قوی باشند، بلکه می‌توانند ضعف‌ها و دغدغه‌هایشان را به اشتراک بگذارند و از این پذیرش، به آرامشی عمیق برسند.

نقش مربیان نیز دچار تحول بنیادین شد. از گفتگوی مریم وجدانی و زهرا مهدوی مشخص شد که کار فرهنگی با این نسل بیش از «آموزش» نیازمند «شنیدن» است. مربیان دیگر صرفاً سخنران نبودند، بلکه تسهیل‌گرانی بودند که وظیفه‌شان ایجاد یک فضای امن برای گفتگوی درونی و رابطه شخصی (نه تقلیدی) با خدا بود. این تغییر رویکرد، دلیلی شد تا نوجوانان احساس کنند دغدغه‌ها و سؤالاتشان جدی گرفته می‌شود.

در کنار خودسازی، بُعد «رفاقت» و هم‌گرایی اجتماعی نیز خودنمایی کرد. مساجدی چون صادقیه به واسطه حضور دوستان در کنار یکدیگر، فضایی صمیمی‌تر پیدا کردند. اعتکاف برای ریحانه و دوستانش نه یک تکلیف، بلکه یک سفر جمعی بود که با حمایت و همراهی شکل گرفت. این جریان نشان داد که معنویت در نسل نوجوان، گاهی در سایه رفاقت جوانه می‌زند و تجربه‌ای که به‌صورت جمعی آغاز می‌شود، می‌تواند به نتیجه‌ای عمیق و فردی منجر شود.

این یافته‌های کیفی با گزارش رسمی مسئولان تقویت می‌شود. محمد باقریان، رئیس اداره آموزش و پرورش قوچان، با اعلام حضور قریب به هزار دانش‌آموز قوچانی (شامل ۶۰۰ دختر و ۴۰۰ پسر) در ۹ مسجد، این استقبال را «جلوه‌ای از بلوغ فکری و معنوی نسل نوجوان» نامید. آمارها نشان داد که ۶۰ درصد معتکفان را دانش‌آموزان متوسطه اول تشکیل دادند و مهم‌تر از آن، ۵۷ درصد شرکت‌کنندگان دارای سابقه حضور در اعتکاف‌های گذشته بودند، که نشان‌دهنده ریشه‌دار شدن و انتخاب آگاهانه‌ی این سنت است.

این حضور گسترده، نتیجه اجرای برنامه‌هایی بود که با تاکید بر هشت محور اصلی چون طرح «زندگی با آیه‌ها»، «حلقه‌های معرفتی» و «تریبون‌های دانش‌آموزی»، تلاش داشتند فضایی پویا و تربیت‌محور ایجاد کنند. در واقع، تقارن ایام‌البیض با فصل امتحانات و سالروز شهادت حاج قاسم سلیمانی، نه تنها مانعی برای مشارکت نبود، بلکه بهانه‌ای برای پیوند زدن مفاهیم معنوی با هویت ملی و تلاش برای خودسازی شد.

هنگامی که آخرین چراغ‌های شبستان‌ها خاموش و مساجد خالی شدند، آنچه باقی ماند فراتر از یک اعمال عبادی بود؛ اعتکاف دانش‌آموزی در قوچان، امسال به یک «نقطه‌عطف» تربیتی، اجتماعی و هویتی تبدیل شد. این سه روز، بستر امنی را فراهم کرد تا نسل نوجوان، با خودشان، دوستانشان و خالقشان ارتباطی عمیق‌تر و شخصی‌تر برقرار کنند؛ تجربه‌ای که می‌تواند نقطه شروعی ماندگار در مسیر زندگی معنوی آنان باشد.