روزانه ۱۰ ساعت ترجمه کردم/ درک عمیق از فرهنگ ایران با تحصیل در ایران

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: کتاب « قرآن و علوم طبیعت» یکی از آثار مهدی گلشنی (استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف) است که به زبان‌های دیگر نیز ترجمه و بازنشر شده است. یکی از دانش‌آموختگان دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدّین طوسی که نخستین دانشگاه صنعتی ایران است، به نام محمّدفیصل عفران از کشور بنگلادش، این کتاب را به زبان بنگالی بازگردان کرده است. آنچه در ادامه می‌خوانیم. گفتگو با او و شناخت بیشتر ترجمه بنگالی این اثر است. به مناسبت آغاز ماه مبارک رمضان گفتگو با او را بخوانید.

لطفاً ضمن معرفی خودتان، بفرمایید چگونه به ترجمه این کتاب به زبان بنگالی علاقه مند شدید؟

من، محمّدفیصل عفران‌زاده روز یک شنبه ۱۹ مرداد ۱۳۷۶ شمسی/ ۱۰ آگوست ۱۹۹۷ میلادی در داکای بنگلادش هستم که از دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدّین طوسی، در اردیبهشت ۱۴۰۳ش. دانش‌آموخته شده‌ام. در این دانشگاه با یک استاد پژوهشگر آشنا شدم که اثری شگرف و مهم بر من و دیگر دانشجویان داشتند. ایشان دکتر سیّد حجّت الحق‌حسینی هستند که من از دانش و پژوهش های ارزشمندشان بسیار بهره برده‌ام. به لطف استاد، در ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۲ شمسی با استادشان، جناب دکتر مهدی گلشنی در دانشگاه صنعتی شریف دیدار کردم. برای نخستین بار، در این نشست علمی و فرهنگی، با کتاب«قرآن و علوم طبیعت» آشنا شدم. در طول سال و به طور پیوسته گفتگوهایی در باره این کتاب با استادم داشتم. رفته‌رفته اهمیّت شایان توجّه این کتاب را در سطح جهانی فهمیدم. به لطف ایشان دانستم که این کتاب به زبان‌های آلبانیایی، اندونزیایی، انگلیسی، ایتالیایی، تایلندی، سواحیلی، عربی و ... ترجمه شده است و از سوی انجمن بین‌المللی علم و دین، به‌عنوان یکی از ۱۵۰ اثر برتر جهانی برگزیده شده است.

در اسفند ۱۴۰۲ و در آستانه ماه مبارک رمضان الکریم ۱۴۴۵ به توصیه استادم از جهت تدبّر در قرآن مجید، این کتاب را به عنوان ره‌آورد فرهنگی سال‌های زندگی دانشجویی‌ام در ایران برای مردم شریف بنگلادش ترجمه کردم. کار ترجمه ۲۵ روز و روزی ۱۰ ساعت زمان برد. در این جریان، همواره از دانش تخصّصی، تجربه مترجمی و روش پژوهشگرانه دکتر حسینی در کنار گشاده رویی، اخلاق محمّدی و صبوری شان بسیار بهره‌مند بوده‌ام. یکی از ویژگی‌های ایشان، تسلّط عمیق و دقیقی است که به اندیشه و آثار استادشان جناب پروفسور گلشنی دارند.

زمینه پذیرش این پیشنهاد و رغبت شما چه بود؟

علاقه من به ترجمه کتاب «قرآن و علوم طبیعت» به زبان بنگالی ریشه در چند عامل مهم دارد. من از کودکی مجذوب تعالیم نورانی قرآن کریم و شیفته شگفتی‌های عالَم طبیعت بودم و از همان زمان،کتاب‌های علمی و دینی زیادی هم خوانده‌ام. تجربه زندگی در ایران به‌عنوان دانشجوی رشته مهندسی در دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدّین طوسی سبب شد تا با جامعه ایرانیان مسلمان آشنا شوم و درک عمیق‌تری از تاریخ و فرهنگ ایران و زبان فارسی در کنار معارف عمیق و مطالعات دینی و اسلامی پیدا کنم. مجموعه این عوامل، انگیزه مرا برای ترجمه کتاب «قرآن و علوم طبیعت» به زبان بنگالی تقویت کرد. من باور دارم که این کتاب می‌تواند به مردم بنگلادش در درک بهتر تعالیم اسلام و شگفتی‌های جهان آفرینش کمک کند. پیوند دیرین زبان و فرهنگ و دین بین ایران و بنگلادش، با این بیت مشهور حضرت حافظ، در ذهن‌ها و جان‌ها جاودانه شده است:

شکّر شکن شوند همه طوطیان هند

زین قند پارسی به بنگاله می‌رود

استاد دکتر گلشنی را چه قدر می‌شناسید؟

شناخت من از ایشان، مرهون نوشتارهای پژوهشی و گفتارهای عالمانه جناب دکتر حسینی از استادشان است. می دانم که ایشان با علاقه‌ای شگرف و دقتّی ژرف، به پژوهش و نگارش کتاب «گلشنی نامه» اهتمام والایی دارند. این کتاب، زیست‌نگاری و تبارشناسی دانش و اندیشه استاد دکتر مهدی گلشنی در عرصه‌های دانش تخصّصی فیزیک، فلسفه علم و مطالعات پیشرفته علم و دین است. به لطف استادم، فهمیده‌ام آراء و آثار دکتر گلشنی از یک سو در کشورهای مالزی و اندونزی واقع در شرق آسیا و از سویی دیگر در آمریکا و مصر و آفریقای جنوبی در غرب جهان مورد مطالعه و کاوش جدّی قرار گرفته است که نشان از صلابت نظریّه علم دینی و مطالعات پیشرفته ایشان در تبیین پیوند علم و دین در سطح جهان دارد.

هنگامی که این ترجمه بنگالی به انجام رسید، برای مرتبه دوّم در همراهی استادم به خدمت جناب دکتر گلشنی، توفیق حضور پیدا کردم. در روز شنبه اوّل اردیبهشت ۱۴۰۳ کتاب‌های دیگری نیز از ایشان دریافت کردم. آثار ارزشمندی چون از علم سکولار تا علم دینی و خداباوری و دانشمندان معاصر غربی(متن انگلیسی). البتّه پیش‌ترها کتاب بسیار مهم «علم و دین در افق جهان بینی توحیدی» را که به حمیّت استادم در دو ویراست چاپ و انتشار یافته بود؛ هدیه دریافت کرده بودم. می‌دانم که ایشان تنها فیزیکدان ممتازی هستند که ۲ نوبت برنده جایزه کتاب سال ج.ا.ایران؛ حدود ۱۶سال ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، بنیان گذار دوره‌های تحصیلی کارشناسی ارشد و دکتری فیزیک در دانشگاه صنعتی شریف؛ عضو پیوسته فرهنگستان علوم ج.ا.ایران و ۲۵ سال نیز عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی بوده‌اند. هیچ نشست و دیداری نیست که دکتر حسینی از استادشان سخنی نگویند. به راستی احترام عمیق و ادب رفتاری و عشق عظیم ایشان به دکتر گلشنی مثال زدنی است. در نهایت می‌گویم استاد گلشنی، از دانشمندان نامدار و پژوهشگران مشهور جهان اسلام هستند و آثار ایشان همانند همین کتاب از اعتبار و جایگاه بالایی در میان مسلمانان برخوردار است.

از ظرایف کار ترجمه « قرآن و علوم طبیعت» بگویید؟

کتاب «قرآن و علوم طبیعت» اثر بسیار ارزشمندی است که به بررسی تطبیقی آیات قرآن با یافته‌های علمی می‌پردازد. این کتاب یک اثر بنیادی در فلسفه علم و نیز مطالعات پیشرفته پیوند علم و دین است. از ویژگی‌های ممتازش این است که پدیدآورنده، افزون بر قرآن کریم از احادیثی بهره گرفته‌اند که همگی مورد قبول و وثوق تمام فرق اسلامی هستند. صلابت منطقی و عقلانی کتاب با سلامت نفس پژوهشگرانه ایشان همراه شده است و نوشتار با قلمی شیوا و رسا، نگارش یافته است. این نیکویی‌ها حلاوتی دل انگیز در کام جان خواننده برانگیخته است.

در زمان ترجمه اثر به فضل خدا و به لطف استادم به متن‌های فارسی، انگلیسی و عربی همین کتاب اعتنای جدّی داشته‌ام و البتّه مهم‌ترین پشتوانه علمی و فرهنگی در این کار، گفتگوهای اثربخش و سودمندی بود که با دکتر حسینی داشتم. یکی از دل انگیزترین خاطره‌های دانشجویی من، حضور در اتاق پر از کتاب و نورانی ایشان است. با همدیگر گفتگوهای بسیار زیبا و عمیقی داشتیم و قهوه می‌نوشیدیم. نگرش جهانی، بینش اسلامی، روش پژوهشی و منش انسانی و اخلاقی در این ارتباط‌ها موج می‌زد. رعایت دقّت در فهم متون و نهایت امانتداری در انتقال مضمون، بزرگترین چالش مترجم است. کوشش بلیغی کردم تا هر دو موضوع به طور دقیق انجام شود. از سویی دیگر اهتمام داشتم تا ترجمه شیوا و روان باشد و مخاطبان بنگالی‌زبان از خواندن کتاب لذّت ببرند. یکی دیگر از چالش‌های مهم در ترجمه، وجود اصطلاحات علمی در کتاب بود که بازگردانی و توضیح آنها به زبان بنگالی، بسیار زمان برد و به حقیقت کار دشواری بود. یافتن واژگان معادل علمی و تخصّصی و اختصاصی در زبان بنگالی، واقعیّت سختی است. چالش دیگر ترجمه، فقدان منابع تحقیقی و کمبود مراجع پژوهشی در فرهنگ بنگلادش است.

ضرورت و اهمیّت ترجمه این کتاب را در چه می‌دانید؟

این کتاب نیاز روز همه انسان‌های آزاده و به ویژه مسلمانان اهل علم در سراسر جهان است. تقریظ جناب شیخ محمّد غزّالی، مفتی اعظم جامع الأزهر مصر را درباره این کتاب ببنید و بخوانید. به حقیقت تکان‌دهنده است. ایشان باطن نورانی این کتاب را به خوبی درک کرده و اهمیّت وجود چنین آثاری را در جهان اسلام به زیبایی بازگو کرده است. این کتاب را از یک‌سو فیزیک‌دان ممتازی نوشته است که تحصیلات علمی ایشان در دانشگاه های تهران و برکلی آمریکا بوده است و استادان راهنما و مشاور و مدرّسشان، برندگان جایزه نوبل فیزیک بوده اند و از سویی دیگر یک فیلسوفِ علم مسلمان عامل و متدیّن است که در حوزه مطالعات پیشرفته علم و دین در سطح جهانی اثرگذار است.

مردم بنگلادش همانند دیگر مردم جهان برای اعتلای فرهنگ دینی و ارتقای فرهنگ علمی خود به خواندن و دانستن محتوای عمیق این گونه کتاب‌ها نیاز دارند. کتاب، مسیر دانایی و دریافت آگاهی است. آثار علمی و دینی در جامعه بنگلادش خواهان زیادی دارد. جالب است که بدانید زبان بنگالی ششمین زبان پرکاربرد جهان است. کتاب «قرآن و علوم طبیعت» یک کتاب معیار است. ترجمه و ترویج این گونه کتاب‌های معتبر وزین، بالاترین ضرورت زمانه و مهم‌ترین نیاز مخاطبان علمی و فرهنگی و دینی است.

«قرآن و علوم طبیعت» نشان می‌دهد عظمت قرآن به‌عنوان کتاب مرجع اسلام و معجزه نبوی(ص) باید در میان جوامع مسلمان جاری باشد. پیوند ناگسستنی علم و دین در اسلام، اهمیّت و وجوب تحصیل دانش و تعهّد عملی به دستورهای قرآن در طبیعت پژوهی و دانشجویی در این کتاب نمایان است.

برنامه آینده کاری شما چیست؟ برای چاپ و نشر کتاب چه برنامه‌ای دارید؟

برای ترویج ترجمه کتاب «قرآن و علوم طبیعت» در بنگلادش، برنامه‌هایی را در نظر دارم: مانند برگزاری نشست معرّفی کتاب و پدیدآورنده آن، استفاده از رسانه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک، توییتر و اینستاگرام برای معرّفی اصل کتاب، ترجمه بنگالی آن و به اشتراک‌گذاری مطالبی در مورد محتوای عمیق و دقیق آن و همکاری با سازمان‌های اسلامی ملّی و بین المللی بنگلادش در معرّفی، ترویج و توزیع این کتاب در میان مردم.

بسیار دوست دارم تا کتاب دیگر استاد گلشنی با نام «علم و دین در افق جهان بینی توحیدی» را نیز ترجمه کنم. این کتاب اکنون به زبان های فارسی، عربی و انگلیسی موجود است. محتوای عمیق آنها و بازخوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد که این کتاب یک اثر ژرف و بسیار مهمی در سطح جهان و در مطالعات پیشرفته علم و دین است.

چه اهدافی را برای این ترجمه در جامعه بنگلادش در نظر داشتید؟

امیدوارم ترجمه بنگالی «قرآن و علوم طبیعت» تأثیرات مثبت و بسیار سازنده ای بر فرهنگ و جامعه بنگلادش داشته باشد. انس با قرآن کریم، افزایش درک محتوای نورانی قرآن و عمل به دستورات سعادت آفرین آن را آرزو می کنم. ایجاد انگیزه و علاقه برای مطالعه علوم پایه در بین جوانان بنگالی و کشف شگفتی‌های جهان و طبیعت را نیز خواستارم. خواهش قلبی من دو چیز است. یکی اینکه گفتگوهای سازنده بین علم و دین تقویت شوند و باورهای انحرافی و خرافی از ساحت دین زدوه شود و دیگری اینکه جامعه مسلمانان با همدلی و وحدت و محبّت، عزّت روزافزون خود را بازیابند. در قرآن کریم یک آیه نورانی است که می‌فرماید: «مَن کان یُریدُ العزّه فللّه عزّه جمیعاً» (سوره فاطر، آیه ۱۰) این سرافرازی و ارجمندی فقط با دانایی و رفتار به فرمان الهی دست می‌آید. قرآن کریم در حلّ چالش های دنیای مدرن، نگاه راهبردی و مؤثّری دارد. گفتگوهای پوینده و پاینده، نیاز زمانه و روزگار ماست. چالش های دنیای مدرن با معنویّت و اخلاق، با عقلانیّت و علم پروری، فهمیده و مهار خواهند شد.

و سخن آخر؟

ایران کشور فرهنگ و عرفان و دانش با تاریخی بسیار کهن است. از اینکه سال هایی از عمرم را در اینجا به روشنایی و دانش گذرانده ام؛ بسیار خوشبخت هستم. در اینجا افراد اثرگذاری نقش آفرینی کرده اند. در سال گذشته، با حمایت معنوی و محبّت بی دریغ جناب دکتر مهدی احسانیان (معاون پژوهشی پیشین دانشگاه) و به لطف استادم جناب دکتر سیّد حجّت الحق حسینی، در پژوهشی بین المللی مشارکت کردم که به عنوان پژوهشگر و دستیار اجرایی ایشان، بسیار آموختم. این پژوهش، «کتاب‌شناسی اختصاصی غزّه» نام داشت. پژوهشی که به ۱۴ زبان و با ۴۴۴۴ مدخل کتاب شناختی بود. آنچه برایم زیبا هست غیرت دینی در پاسداشت فرهنگ جهان اسلام است. ما یاد گرفتیم نگاهمان را عمیق و گسترده بر ابعاد گوناگون پژوهش، بیفکنیم. آموختیم که با پژوهشگران شیعه و اهل سنّت و مسیحی، از کشورهای ژاپن و بنگلادش و افغانستان تا ایران و عراق و ایتالیا و فرانسه و مصر و مراکش و آمریکا همدلانه کار کنیم و فقط به غزّه مقتدر و مظلوم بیندیشیم که چگونه می‌توان آن همه عظمت فرهنگی و پیشینه تاریخی و تمدّنی آن را به جهانیان نشان دهیم.

شنیدن و خواندن خبر چاپ و انتشار کتاب «قرآن و علوم طبیعت» به اهتمام جامعه المصطفی العالمیّه (ص) و حمایت بی دریغ جناب حجّت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علی عبّاسی (ریاست محترم دانشگاه) و جناب حجّت‌الاسلام مسلمی (مدیریّت محترم مرکز ترجمه و نشر بین‌المللی المصطفی) یکی از بهترین و خوش‌ترین خبرهای عمرم بود. ان‌شاء‌الله طنین شوق برانگیز آن در جهان اسلام، بهترین صدایی خواهد بود که جهانیان اقتدار فرهنگ و پژوهش را باور کنند.