کسری بودجه و چاپ پول؛ آیا اقتصاد ایران در آستانه «ابرتورم» است؟

بعد از خروج آمریکا از توافق برجام در اردیبهشت سال 1397 و بازگشت تحریم‌ها، موانع و محدودیت‌های زیادی بر فروش نفت کشور که مهم‌ترین منبع درآمدی دولت به حساب می‌آید وضع شد. در نتیجه کسری بودجه دولت فزونی گرفت و تامین این شکاف میان درآمد و مخارج دولت به رشد نقدینگی و افزایش تورم منتهی شد. موضوعی که در سال‌های اخیر نیز ادامه پیدا کرده و در فاصله یک سال گذشته مشکلات بیشتری ایجاد کرده است. به عبارتی به دلیل جنگ 12روزه در خرداد سال 1404 و پس از آن که ایران همچنان با سایه جنگ مواجه بود و در نهایت در اسفند همین سال نیز با آن روبرو شد، به تدریج منابع درآمدی دولت آب رفته و نیاز قوه مجریه به تامین مالی و پولی‌سازی کسری بودجه روندی تصاعدی پیدا کرده است. محاصره دریایی نیز که در ماه‌های اخیر به لیست مشکلات اقتصاد ایران اضافه شده مزید بر علت است.

از همین‌رو مدتی است در محافل مختلف صحبت‌هایی در مورد اینکه ابرهای ابرتورم در حال نزدیکی به آسمان اقتصاد ایران هستند به وجود آمده است. نگارنده در این گزارش قصد دارد تا با تعریف مفهوم ابر تورم و رجوع به یک مقاله در این زمینه، پدیده ابرتورم را بهتر و دقیق‌تر مورد بررسی قرار دهد. تاریخ: تورم بیش از 400 درصد در برخی کشورها

مقاله‌ای با عنوان «ابرتورم‌ها و تورم‌های بزرگ مدرن» توسط استنلی فیشر و کارلوس ای وگ پویایی‌های تورم بالا و باثبات‌سازی را در 133 اقتصاد دارای بازار آزاد و 28 اقتصاد در حال گذار در فاصله سال‌های 1960 تا 1996 بررسی کرده است.

طبق این مقاله از سال 1957 بیش از 66 درصد کشورها حداقل یک دوره با تورمی بیش از 25 درصد در سال را تجربه کرده، 20 درصد کشورها تورمی بالاتر از 100 درصد و 8 درصد کشورها نیز با تورمی بیش از 400 درصد مواجه شده‌اند. همچنین برخلاف اقتصادهای دارای بازار آزاد، تمام کشورهایی که اقتصادشان در حال گذار به بازار بوده، با تورم‌هایی بالاتر از 25 درصد روبرو شده‌اند و نزدیک 80 درصد نیز از تورمی بیش از 400 درصد رنج برده‌اند که براساس این مقاله عموما به دلیل سیاست‌های آزادسازی اولیه قیمت‌ها بوده است. مفهوم ابرتورم

بررسی‌های مقاله نشان از آن دارد که تورم‌های بالاتر ناپایدارتر خواهند بود. به بیان دیگر زمانی که تورم افزایش می‌یابد، احتمال باقی‌ماندن نرخ آن در همان حوالی کاهش یافته و در واقع احتمال تورم‌های بالاتر بیشتر می‌شود. در واقع هرچه تورم بیشتر شود، تورم‌های بالاتر نیز در دسترس‌تر خواهند بود.

طبق تعریف، ابرتورم به معنای تورم 50 درصدی در تنها و تنها یک ماه است. به عبارتی زمانی که سطح عمومی قیمت‌ها در 30 روز حدود 50 درصد بیشتر شود، این امر نشانه اصلی ابرتورم در یک اقتصاد است.

از طرف دیگر تعریف علمی تورم بسیار بالا، تورم بالاتر از 100 درصد به صورت سالانه است که البته میزان شیوع بیشتری در اقتصادها داشته است. نویسندگان مقاله 45 دوره در 25 کشور را شناسایی کرده‌اند که با تورم‌های بسیار بالا مواجه شده‌اند که عمدتا در کشورهای آمریکای جنوبی و آفریقا رخ داده است. تورم همیشه و همه‌جا یک پدیده پولی است

اما علت این تورم‌ها چه بوده است؟ بررسی مقاله فیشر و وگ حاکی از آن است که یک همزمانی و همبستگی قوی و بلندمدت میان رشد چاپ پول و تورم وجود دارد. به‌طوری که نویسندگان عبارت تورم همیشه و همه‌جا یک پدیده پولی است را تایید کرده و از طرف دیگر این ارتباط در کشورهایی که تورم بالایی را تجربه می‌کنند قوی‌تر از کشورهای با تورم پایین است.

همچنین در بلندمدت یک رابطه معنادار منفی بین تراز بودجه‌ای و مالی و درآمد دولت از چاپ پول وجود دارد. به بیان ساده‌تر کسری بودجه منجر به افزایش درآمد دولت از چاپ پول می‌شود و این موضوع به خصوص در کشورهایی که تورم بالایی را تجربه می‌کنند صادق است. رابطه شرایط اقتصادی ضعیف با تورم و رشد اقتصادی

تورم‌ بالا قطعا برای رشد اقتصادی مضر است. در سال‌هایی که تورم‌های بسیار بالا رخ داده، رشد حقیقی درآمد سرانه به‌طور متوسط 1.6 درصد در سال پایین‌تر آمده است. سرمایه‌گذاری و مصرف نیز در طول این دوره به شدت کاهش یافته است. در مقابل در سال‌هایی که تورم کنترل شده، رشد اقتصادی 1.4 درصد افزایش یافته است.

یافته آخر مقاله نیز به این نکته اشاره دارد که برخلاف کاهش تورم در کشورهای صنعتی که معمولا با رکود اقتصادی همراه است، برنامه‌های تثبیت اقتصادی مبتنی بر نرخ ارز در کشورهای با تورم بالا، اغلب در ابتدا به افزایش تولید ناخالص داخلی و مصرف منجر می‌شوند. در مقابل، برنامه‌های تثبیتی که بر نرخ ارز متکی نیستند،‌ چنین الگویی در آن‌ها مشاهده نشده است. با این‌حال این امر موقت بوده و به‌نظر می‌رسد این رشد اقتصادی و افزایش مصرف چندان به صورت پایدار دوام نداشته باشد.