فرمانده‌ای در سایه فناوری/معماری که دفاع هوایی ایران را بازطراحی کرد

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: شهید منصور ستاری متولد ۲۹ اردیبهشت ۱۳۲۷ از فرماندهان ارشد نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران بود که از بهمن‌ماه ۱۳۶۵ تا زمان شهادتش، فرماندهی این نیرو را بر عهده داشت. وی در ۱۵ دی ۱۳۷۳، در سانحه سقوط یک فروند هواپیما در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی شهید بهشتی اصفهان، به همراه جمعی از فرماندهان و افسران ارشد نیروی هوایی به درجه شهادت نائل گشت. این سانحه، یکی از مهم‌ترین فقدان‌های ساختاری نیروی هوایی ارتش در دهه ۱۳۷۰ به‌شمار می‌آید.

ستاری در طول دوران خدمت خود، نقشی تعیین‌کننده در ارتقای توان راداری، پدافندی و نگهداشت عملیاتی نیروی هوایی ایفا کرد و به‌عنوان یکی از طراحان اصلی الگوهای نوین دفاع هوایی ایران در دوران جنگ ایران و عراق شناخته می‌شود.

گامی فراتر از آموزش؛ ورود به حوزه‌های فنی نیروی هوایی

منصور ستاری پس از پایان تحصیلات متوسطه و اخذ دیپلم در سال ۱۳۴۶، وارد دانشکده افسری شد و در سال ۱۳۴۸ با درجه ستوان دومی به رده‌های عملیاتی نیروی هوایی پیوست. در سال ۱۳۵۰، برای گذراندن دوره عملی کنترل رادار به ایالات متحده آمریکا اعزام شد و پس از یک سال آموزش تخصصی، به کشور بازگشت و به‌عنوان افسر رهگیر در نیروی هوایی شاهنشاهی ایران مشغول به فعالیت شد.

وی در سال ۱۳۵۴ در کنکور سراسری شرکت کرد و در رشته مهندسی برق و الکترونیک دانشگاه تهران پذیرفته شد. این انتخاب، نشان‌دهنده علاقه و گرایش او به پیوند میان دانش فنی و مأموریت‌های نظامی بود. با آغاز جنگ ایران و عراق، ستاری در حالی که تنها چند واحد درسی تا پایان تحصیلات دانشگاهی فاصله داشت، تحصیل را ناتمام گذاشت و به‌طور کامل به رسته تخصصی خود در نیروی هوایی بازگشت.

نقش‌آفرینی در جنگ؛ تمرکز بر پدافند و رادار

با آغاز جنگ تحمیلی، نیاز نیروی هوایی به بازآرایی ساختارهای پدافندی و جبران محدودیت‌های تجهیزاتی، بیش از پیش آشکار شد. ستاری در این دوره، با تکیه بر دانش فنی و تجربه عملیاتی، طرح‌ها و ابتکارات متعددی را در حوزه تجهیز و ارتقای سامانه‌های راداری و پدافند هوایی به اجرا درآورد؛ اقداماتی که به افزایش کارایی شبکه راداری ایران در طول جنگ انجامید.

در سال ۱۳۶۲، وی به سمت معاون عملیات پدافند نیروی هوایی منصوب شد و دو سال بعد، در سال ۱۳۶۴، مسئولیت معاونت طرح و برنامه نیروی هوایی را بر عهده گرفت. این جایگاه‌ها، امکان تأثیرگذاری مستقیم او بر سیاست‌گذاری عملیاتی و توسعه ساختارهای دفاع هوایی را فراهم کرد.

فرماندهی نیروی هوایی؛ آغاز یک دوره ساختاری

در بهمن‌ماه ۱۳۶۵، منصور ستاری به فرماندهی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران منصوب شد؛ مسئولیتی که تا پایان عمر عهده‌دار آن باقی ماند. این دوره، هم‌زمان با سال‌های پایانی جنگ و سپس دوران بازسازی پس از جنگ بود و فرمانده نیروی هوایی با مجموعه‌ای از چالش‌های عملیاتی، لجستیکی و ساختاری روبه‌رو بود.
در این مقطع، تمرکز ستاری بر سه محور اصلی قرار داشت: افزایش تاب‌آوری عملیاتی نیروی هوایی، توسعه توان داخلی در نگهداری و تعمیر تجهیزات و کاهش وابستگی به منابع خارجی در حوزه‌های حساس نظامی.

ابتکارات پدافندی

منصور ستاری به‌عنوان طراح الگوهای نوین و به‌هم‌تنیده در پدافند هوایی شناخته می‌شود. در عملیات والفجر ۸، با وجود محدودیت‌های شدید تجهیزاتی، تغییراتی در ساختار و نحوه استقرار سامانه‌های پدافند هوایی ایجاد شد که به دستاوردهای عملیاتی قابل‌توجهی انجامید.

یکی از این ابتکارات، سبک‌سازی و چابک‌سازی سامانه‌های پدافند هوایی بود؛ اقدامی که امکان جابه‌جایی سریع، کاهش احتمال شناسایی و افزایش بقاپذیری سامانه‌ها را فراهم می‌کرد. در شرایطی که جابه‌جایی کامل سامانه موشکی ام‌آی‌ام-۲۳ هاوک به‌طور معمول به حداقل ۴۸ ساعت زمان نیاز داشت، ستاری با طرح ایده جداسازی بخش‌هایی از سامانه و حفظ اجزای حیاتی، امکان انتقال سریع آن را فراهم کرد. بر این اساس، سامانه‌های پدافندی در طول روز عملیات انجام می‌دادند و در ساعات شب، پیش از آغاز عملیات دشمن، محل استقرار خود را تغییر می‌دادند.

مهندسی فریب در میدان نبرد

از دیگر ابتکارات منصور ستاری، طراحی و اجرای طرح ایجاد سایت‌های پدافندی فریب بود. در این طرح، نقاطی به‌عنوان سایت‌های غیرواقعی انتخاب و تجهیز می‌شدند؛ به‌گونه‌ای که از نظر ظاهری، کاملاً مشابه یک سامانه واقعی موشکی به نظر می‌رسیدند.

این اقدام موجب می‌شد هواپیماهای شناسایی نیروی هوایی عراق، تصاویر خود را از سایت‌های غیرواقعی ثبت کنند و تمرکز حملات دشمن از سامانه‌های اصلی منحرف شود. در همین چارچوب، سامانه‌های واقعی هاوک تقریباً به‌صورت روزانه در موقعیت‌های تازه‌ای مستقر می‌شدند.

جهاد خودکفایی

در سال ۱۳۶۶، منصور ستاری با همکاری جمعی از افسران نیروی هوایی از جمله سرتیپ فریدون علی مازندرانی، سرتیپ دوم پرویز ابراهیمی و سرتیپ دوم عطاءالله بازرگان، «جهاد خودکفایی نهاجا» را پایه‌گذاری کرد. این نهاد، بعدها به سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی نیروی هوایی ارتش تغییر نام داد.
هدف از تأسیس این مجموعه، ایجاد توان داخلی در حوزه تعمیر، نگهداری، بازسازی و در نهایت طراحی تجهیزات هوایی بود؛ مسیری که در سال‌های بعد، از بازسازی هواپیماهای آسیب‌دیده به طراحی و ساخت نمونه‌های بومی انجامید.

پروژه اوج؛ زیرساختی برای آینده هوایی کشور

یکی از مهم‌ترین اقدامات ساختاری دوران فرماندهی ستاری، شکل‌گیری «پروژه اوج» بود. این پروژه در سال ۱۳۶۶ با هدف بازسازی هواپیماهای آسیب‌دیده جنگی آغاز شد و به‌تدریج به بستری برای طراحی و ساخت هواپیماهای آموزشی و جنگنده تبدیل شد. پروژه اوج، پس از پایان جنگ، مسیر خود را به سمت تولید نخستین جنگنده بومی ایران هموار کرد؛ مسیری که هرچند اعلام رسمی نتایج آن پس از شهادت ستاری انجام شد، اما بنیان‌های آن در دوران فرماندهی وی شکل گرفته بود.

آموزش، دانشگاه و نهادسازی علمی

ستاری در کنار فعالیت‌های عملیاتی، توجه ویژه‌ای به آموزش و تربیت نیروی انسانی داشت. تأسیس دانشگاه هوایی با هدف تربیت افسران جوان و تحصیل‌کرده، از جمله اقدامات او در این حوزه بود. همچنین، با بازگشایی موزه هوایی و ایجاد موزه‌ای دیگر در فرودگاه قلعه‌مرغی، تلاش شد بخشی از میراث فنی و تاریخی نیروی هوایی حفظ و بازنمایی شود.
بازسازی هواپیماهای این موزه‌ها توسط دفتر مطالعات و تحقیقات نیروی هوایی انجام شد و هم‌زمان، سه آشیانه تاریخی ساخته‌شده در سال‌های ۱۳۰۳ تا ۱۳۰۷ نیز در فهرست میراث فرهنگی به ثبت رسیدند.

ساخت خودروی «شمس»

امیر سرلشکر منصور ستاری با بهره‌گیری از استعداد بالا و مدیریت موفق خود، در اواخر دهه شصت، خودرو بنزین‌سوز با نام «شمس» را طراحی کرد؛ اما این خودرو هیچ‌وقت به مرحله تولید انبوه نرسید. گفته می‌شود که نام این خودرو برگرفته از وی یعنی شهید منصور ستاری (شمس) است.

خودروی «شمس» با طول ۳۳۰ سانتی‌متر، عرض ۱۴۲ سانتی‌متر، و ارتفاع ۱۵۰ سانتی‌متر، دارای یک موتور ۴ سیلندر با حجم ۱۲۰۰ سی‌سی بوده و ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت سرعت دارد. همچنین فاصله ۲۲۰ سانتی‌متری دو محور، گنجایش ۴۷ لیتری باک، قطر هشت متری دایره دورزدن و حدفاصل ۱۶ سانتی‌متری کف تا زمین، از دیگر مشخصات این خودروی چهار نفره است.

تأسیس هواپیمایی «ساها»

هواپیمایی «ساها» که نام آن مخفف عبارت «سرویس ارتباط هوایی ارتش» است، سال ۱۳۶۹ توسط امیر سرلشکر «منصور ستاری» فرمانده وقت نیروی هوایی ارتش تأسیس شد که وظیفه جابه‌جایی پرسنل ارتش جمهوری اسلامی ایران و عموم مردم را برعهده دارد. این شرکت هواپیمایی ابتدا به‌وسیله پنج فروند بوئینگ ۷۰۷ و پروازهای باری به‌وسیله ۲ فرورند از همین نوع هواپیما، کار خود را آغاز کرد.

حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و اسکورت نفتکش‌ها

در سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۸، حفاظت از مجتمع پتروشیمی بندر امام خمینی و تأسیسات میدان گازی کنگان تحت فرماندهی منصور ستاری انجام شد. همچنین، در بازه سال‌های ۱۳۶۶ تا پایان جنگ، یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های نیروی هوایی، اسکورت ناوگان تجاری و نفتکش‌های ایران در خلیج فارس و دریای عمان بود.
این مأموریت‌ها، در شرایط جنگ نفتکش‌ها و هم‌زمان با حجم بالای عملیات رزمی و پروازی نهاجا، از پیچیده‌ترین و پرچالش‌ترین مأموریت‌های نیروی هوایی محسوب می‌شد.

روایت‌هایی از میدان

در عملیات خیبر، منصور ستاری در شرایط بمباران شیمیایی، ماسک خود را به یک راننده لودر سالخورده داد. این اقدام، موجب شد وی تا پایان عمر از حس بویایی محروم شود؛ موضوعی که بنا بر روایت‌ها، آن را تا زمان شهادت از اطرافیان پنهان می‌کرد.
در ابتدای جنگ، با اشغال رادار دهلران توسط نیروهای بعثی، بخش وسیعی از خوزستان عملاً پوشش راداری خود را از دست داد. در این مقطع، ستاری که درجه سرگردی داشت، با همراهی جمعی از همافران و درجه‌داران، اقدام به نصب و راه‌اندازی یک رادار موبایل انگلیسی در سد دز کرد؛ راداری که در عملیات فتح‌المبین نقش مؤثری در هدایت هواپیماها و سامانه‌های پدافندی ایفا کرد.

نگاه رهبری به یک فرمانده فنی ـ عملیاتی

رهبرمعظم انقلاب اسلامی در سخنانی، شهید منصور ستاری را از نخستین روزهای انقلاب می‌شناخت و از او به‌عنوان یکی از چهره‌های برجسته طراحی‌های علمی ـ نظامی یاد کرده است. وی، ستاری را نخبه‌ای فکری، علمی و عملیاتی دانسته که پیش از فرماندهی نیروی هوایی، در میدان طراحی و اجرای سامانه‌های پیچیده راداری نقش‌آفرین بوده است.

سانحه‌ای تلخ در اصفهان

۱۵ دی ۱۳۷۳، هواپیمای حامل فرماندهان نیروی هوایی در نزدیکی فرودگاه شهید بهشتی اصفهان سقوط کرد. در این سانحه، منصور ستاری به همراه سید علیرضا یاسینی، مصطفی اردستانی و جمعی دیگر از فرماندهان و افسران ارشد نیروی هوایی جان باختند. این حادثه، نقطه پایان زندگی فرمانده‌ای بود که بخش مهمی از ساختار پدافند و خودکفایی هوایی کشور، با نام او گره خورده است.

منبع:
«روایت ناتمام»/ رضا رسولی/ انتشارات روایت فتح

«مرد ابرپوش»/ حمید نوایی لواسانی/ انتشارات سوره مهر