غفلت هیئات‌ مذهبی در ساخت الگو و هویت زنان؛ نبود زمینه تبلور هویت

به گزارش خبرنگار مهر، سومین پیش نشست تخصصی همایش هیئتو آئین های مذهبی با عنوان: «هیئت خانواده محور؛ نقش هیئت در تربیت دخترانه » در پژوهشکده زن و خانواده برگزار شد. در این جلسه، زینب تاجیک (عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده) و مریم اردبیلی (پژوهشگر حوزه زنان و معاون امور بانوان شهرداری تهران) به واکاوی چالش‌های هویتی نسل جدید دختران و ظرفیت‌های مغفول‌مانده نهاد «هیئت» پرداختند.

هیئت؛ پادزهرِ بحران هویت امروزه زنان یا تکرارِ کلیشه‌های مردانه؟

تاجیک در ابتدای این نشست، «هویت» را محوری‌ترین چالش تربیت دختران در عصر حاضر دانست و گفت: امروز جامعه ما با فردگرایی افراطی و معنازدایی از نقش‌های جنسیتی مواجه است. تحقیقات جدید نشان می‌دهد که نزدیک به ۱۰۰ نوع هویت جنسیتی تعریف شده و این آمار دائماً در حال افزایش است؛ این یعنی ما با یک بحران جهانی در مفهوم جنسیت روبه‌رو هستیم.

وی افزود: در چنین فضایی، اگر نهادهای دینی نتوانند به لایه‌های عمیق هویتی نفوذ کنند، کارکرد خود را از دست می‌دهند. متأسفانه نگاه غالب به هیئت، صرفاً نگاهی عاطفی و احساسی برای تخلیه هیجانات در مقاطع خاص است، درحالی‌که هیئتپتانسیل تبدیل شدن به کانون «هویت‌بخشی جمعی» را دارد.

نقد صریح به فضای مردانه‌ی هیئت‌ها

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با انتقاد از نادیده گرفتن ملاحظات جنسیتی در هیئت‌های مذهبی تصریح کرد: دختران ما وقتی وارد هیئت می‌شوند، با تمام وجود و عواطف زنانه‌شان حضور می‌یابند، اما با فضایی روبرو می‌شوند که خروجی‌اش کاملاً مردانه است. اشعار، سبک عزاداری (سینه و زنجیرزنی) و حتی نمادها، همگی با روحیات مردانه تنظیم شده‌اند و دختران صرفاً شنونده هستند.

وی ادامه داد: این غفلت باعث شده دختران نتوانند با فضای هیئتارتباط برقرار کنند. حتی در هیئت‌های خاص دخترانه (مانند نمونه‌هایی در دانشگاه‌های بزرگ یا مدارس استعدادهای درخشان) شاهد استقبال بسیار کم (در حد ۱۰ تا ۱۵ نفر) هستیم، چراکه جذابیت و تناسب لازم برای مخاطب دختر ایجاد نشده است.

الگوسازی ناقص هیئات در زمینه بانوان

تاجیک یکی از آسیب‌های جدی هیئت‌ها را «الگوسازی ناقص» دانست و گفت: تصویری که معمولاً در هیئت‌ها از زنان عاشورایی ساخته می‌شود، صرفاً نماد رنج، ماتم و گریه است. این نگاه تقلیل‌گرایانه همان چیزی است که رهبر انقلاب درباره‌اش فرمودند:«بریده باد زبانی که حضرت زینب(س) را از خطبه‌خوانی به مرثیه‌سرایی تقلیل دهد».

وی تأکید کرد: وقتی حضرت معصومه(س) صرفاً به عنوان خواهری دلتنگ که برای دیدن برادرش آمده معرفی می‌شود و نه به عنوان یک «زنِ تمدن‌ساز و مهاجر»، دخترِ امروز نمی‌تواند الگوی کنشگریِ اجتماعی خود را در دین پیدا کند و نتیجه می‌گیرد که دین برای نیازهای امروز او پاسخی ندارد.

هیئت؛ بستری مناسب برای کنشگری بانوان

این پژوهشگر حوزه زنان، هیئترا پادزهری برای آسیب‌های نظام آموزشی دانست و اظهار داشت: امروز بسیاری از دختران ما در مدارس به خاطر حجاب یا عقاید مذهبی‌شان تحقیر می‌شوند و حتی نمازشان را پنهانی می‌خوانند. حضور در «مایِ جمعیِ هیئت» به این دختران قدرت روحی و مصونیت می‌بخشد تا در برابر فشار همسالان بایستند. برخلاف مدرسه که ساختاری خشک و اجباری دارد، هیئتنهادی داوطلبانه و منعطف است که اگر درست مدیریت شود، می‌تواند بستر کنشگریِ واقعی دختران باشد.

در ادامه این نشست، اردبیلی به تبیین تحولات تاریخی و کارکردهای نوین هیئتپرداخت. وی با اشاره به مفهوم «هیئت خانواده‌محور» گفت: نباید نگاه به خانواده در هیئت، صرفاً نگاه به یک «مشتری» برای ارائه خدمات باشد. هدف این نیست که هیئتخدماتی بدهد تا خانواده جذب شود، بلکه خانواده باید در متنِ کنشگری هیئتقرار بگیرد.

هیئت سنتی؛ تجلی‌گاهِ مردانگی

اردبیلی با واکاوی تاریخیِ هیئت‌های سنتی بیان کرد: هیئتدر طول تاریخ، بستری برای شکوفایی و بازنمایی «مزیت‌های مردانه» و تمرینِ کار جمعیِ مردانه بوده است. این مدل برای مردان جذاب بود، اما حضور زنان در آن همواره حاشیه‌ای، دست‌دوم و یا کپی‌برداری از مدل مردانه بوده است.

وی افزود: امروز اگر بخواهیم همان مدل مردانه را صرفاً با تغییر رنگ و لعاب به دختران نوجوان قالب کنیم، جواب نمی‌دهد. نسل جدید دنبال «کنشگری» است، نه فقط حضورِ منفعلانه.

اردبیلی با هشدار نسبت به آفتِ نمایش‌محوری در فعالیت‌های مذهبی گفت: متأسفانه ما دچار «شهوتِ کارهای بزرگ» و «سندرومِ کارهای ویترینی» شده‌ایم. همه می‌خواهند هیئت‌های عظیم چند هزار نفری راه بیندازند و کارهای رسانه‌ای پر سروصدا کنند، درحالی‌که این کارها اغلب مخاطب را منفعل می‌کند.

وی تأکید کرد: ارزش واقعی هیئتدر «خرده‌روایت‌ها» و «کنش‌های محلی» است. هیئت‌های کوچکِ خانوادگی و محلی که در آن همه اعضا (حتی نوجوانان) نقش دارند، هویت‌سازتر از همایش‌های بزرگِ استادیومی هستند. ما باید از مدل «ویترینی» فاصله بگیریم و به مدل‌های اصیل و تربیتی بازگردیم.

هیئت؛ زایشگاهِ «الگوی سوم زن»

مشاور امور بانوان شهرداری تهران، هیئت را بهترین بستر برای تحقق «الگوی سوم زن» (زنی که نه شرقیِ منفعل است و نه غربیِ ابزارگونه) دانست و گفت: هیئتمی‌تواند جایی باشد که دختران ما «فاعلیت»، «اقتدار» و «عقلانیت» را در عینِ حفظِ زنانگی تجربه کنند.

وی توضیح داد: باید طرح‌واره‌های معیوب ذهنی که زن را در هیئتصرفاً با «ضعف و انفعال» گره می‌زند، شکسته شود. هیئتِ تراز انقلاب اسلامی، جایی است که دختر نوجوان در آن احساس می‌کند می‌تواند اثرگذار باشد، مسئولیت بپذیرد و «کنشِ جمعیِ زنانه» را تمرین کند.

احیایِ روضه‌های خانگی با کارکردهای مدرن

دکتر اردبیلی در پایان سخنان خود بر لزوم احیای «روضه‌های خانگی» با رویکردی جدید تأکید کرد و گفت: روضه‌های خانگی در قدیم کارکردهای عمیق اجتماعی مثل خیریه، همسریابی، مشاوره و آموزش داشت. امروز هم می‌توان این هسته‌ها را احیا کرد.

وی خاطرنشان کرد: برای دختر نوجوان، هیچ‌چیز جذاب‌تر از این نیست که خودش و دوستانش ساختار را بشکنند و «طرحی نو» دراندازند. اگر به نوجوانان اجازه دهیم خودشان هیئت‌شان را طراحی و اجرا کنند (حتی اگر در ابتدا نقص‌هایی داشته باشد)، هویتی که در آن‌ها شکل می‌گیرد بسیار عمیق‌تر از زمانی است که ما بهترین امکانات را برایشان فراهم کنیم اما آن‌ها صرفاً مهمان باشند.