پژوهشگر دوره‌گردی که کارش میراث‌داری علمی ایران اسلامی است

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: در جهان رسانه، هستند افراد صاحب ذوق و اندیشه و پرتلاشی که حضورشان حلقه وصل بزرگان شناخته شده علوم مختلف است، اما فروتنانه بدون اینکه نام و تصویری از خود برجا بگذارند آثار این بزرگان را خواندنی می‌کنند و در دسترس مخاطب می‌آورند. محمد باقری، سیزده سال است که مجله «میراث علمی اسلام و ایران» را سردبیری می‌کند؛ دو فصلنامه تاریخ علوم و فناوری دوره اسلامی که از مشاوره و همکاری اساتید داخلی و خارجی بهره می‌برد. با او درباره شیوه کار و سختی آن، و همکاران و موضوعات این مجله به گفتگو نشستیم، مشروح آنرا در ادامه می‌خوانید:

لطفاً درباره همکاران داخلی و خارجی و شیوه همکاری آن‌ها با مجله «میراث علمی اسلام و ایران» توضیح دهید و بفرمایید چه مراکز و دانشگاه‌هایی و در چه حوزه‌هایی با شما همکاری می‌کنند.

مجله «میراث علمی اسلام و ایران» دو فصلنامه تاریخ علوم و فناوری دوره اسلامی است، که سیزده سال از انتشارش می‌گذرد و آخرین شمارههای آن حالا در سال چهاردهم، دو شماره پیاپی ۲۷ و ۲۸ بودند. صاحب امتیاز آن هم مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب است و من سردبیر آن هستم.

همکاران علمی ما که نامشان در ابتدای مجله هم قابل مشاهده است، حسن امینی، حمید بهلول، پویان رضوانی ، فاطمه سوادی، حنیف قلندری، یونس کرامتی، امیر محمد گمینی، شمامه محمدی‌فر، راضیه سادات موسوی، یونس مهدوی، سجاد نیک‌فهم خوب‌روان، زینب کریمیان هستند. مشاوران هم همینطور، هر کدام با ذکر کشورشان در ابتدای مجله نام برده شده‌اند.

به طور کلی اعضای پژوهشکده تاریخ علم و انجمن حکمت و فلسفه به صورت مستقل با این مجله همکاری می‌کنند. با توجه به اینکه ما قرارداد همکاری رسمی با موسسات نداریم، این همکاری‌ها در سطح فردی و مستقل صورت می‌گیرد. همچنین انتشارات بریل(هلند) و کتابخانه آستان قدس و... سایر مراکز انتشاراتی معتبر در ایران و جهان نیز به همین شیوه با ما در ارتباط هستند.

موضوعات پر بسامد و محوری این مجله کدامند؟

تمرکز اصلی بر تاریخ علم، حکمت و میراث علمی اسلام است. موضوعات مورد بررسی شامل ریاضیات، نجوم، شیمی، علوم زیستی (مانند جانورشناسی و گیاه‌شناسی)، کانی‌شناسی، علوم غریبه (مانند کیمیا و مربعات وفقی)، و همچنین زندگینامه‌ها و یادداشت‌های تاریخی است. البته حوزه‌هایی مانند روانشناسی و جغرافیا نیز جزو علومی هستند که مورد توجه قرار گرفته‌اند. علاوه بر این، معرفی و نقد کتاب‌های تازه نیز در مجله جایی دارد.

در سیزده سال انتشار مجله، چه مشکلات داخلی و خارجی را تجربه کرده‌اید؟

شاید مهم‌ترین مشکل، هزینه‌های چاپ، نشر و پست بود. اما خوشبختانه با فراگیر شدن امکانات دیجیتال، می‌توان گفت که این مشکل تا حدود زیادی مرتفع شده است.

این مجله دارای پیوست‌هایی نیز هست؛ تفاوت این پیوست‌ها با شماره‌های اصلی مجله چیست؟

ما مقالات مهم و طولانی را به صورت پیوست منتشر می‌کنیم. سیاست ما این است که در خودِ مجله، مقالات از حدود بیست صفحه فراتر نرود؛ اما اگر مقاله‌ای بسیار جالب یا حیاتی باشد و حجم آن بیش از این حد باشد، آن را به صورت پیوست چاپ می‌کنیم.

درباره خودتان و فعالیت‌هایتان بگویید؛ شما دقیقاً چه کارهایی انجام می‌دهید؟

من خود را یک «پژوهشگر دوره‌گرد» می‌دانم. متولد سال ۱۳۲۹ در رشت هستم و تا مقطع دیپلم در آنجا تحصیل کردم. سپس در رشته مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف، پذیرفته شدم. تحصیلات تکمیلی را در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری تاریخ ریاضیات با گرایش نجوم در دانشگاه اوترخت هلند به پایان رساندم.

در حال حاضر سرگرم چه فعالیت‌هایی هستید؟

فعالیت‌های من متنوع است. در زمینه طراحی و ساخت ساعت‌های آفتابی و آموزش اصول آن فعالیت می‌کنم. در انجمن نجوم «شهاب ثاقب» استان گیلان که تصاویر آن‌ها در «میراث علمی 5 و 6» منتشر شده، مشغول به کار هستم. همچنین به اوریگامی (کاغذوتا) علاقه دارم و با معماها و سرگرمی‌های ریاضی تفریح می‌کنم و برنامه‌های رصد نجومی را تنظیم می‌کنم.

به جز این‌ها می‌توان به ایجاد بایگانی علمی کوشیار گیلانی و همان ساعت‌های آفتابی در انجمن ثاقب رشت، و «بایگانی دکتر اعلم» در بنیاد دایرةالمعارف اسلامی و بایگانی مجموعه‌های علمی اهدایی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران اشاره کرد.

ما گشت‌های علمی را از سال ۱۳۷۱ آغاز کردیم، بچه ها با والدینشان می‌آمدند. ساخت ساعت‌های آفتابی بوستان ملت رشت یکی از کارهای ما بود. همچنین سردبیری مجله «تاریخ علم» (متعلق به پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران) و سردبیری همین مجله «میراث علمی» را بر عهده دارم. جلسات تخصصی ساعت آفتابی نیز برگزار می‌کنم.

در سال ۱۳۷۴، دو مقاله از من در مجله معتبر «Historia Mathematica» چاپ شد؛ یکی درباره «مسائل ریاضی ناصرخسرو» و دیگری درباره «نامه‌های غیاث‌الدین جمشید کاشانی» که از سمرقند به پدرش در کاشان می‌نوشت. مقاله دیگری نیز در شماره بیست و نهم «میراث علمی» منتشر خواهد شد. همچنین کارگاه‌های اوریگامی و اسطرلاب را در مراکز علمی مختلف برگزار می‌کنم و ساعت‌ آفتابی هفت قرن پیش را که اخیراً کشف کرده‌ایم، معرفی می‌کنم.

ما به مدت هشت سال، روخوانی کتاب «التفهیم فی صناعه التنجیم» ابوریحان بیرونی را انجام دادیم. همچنین یک دهه بین سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۱، در زادگاهم گیلان مشغول به کشاورزی بودم و محصولات نظیر بادام زمینی، باقالی و سایر محصولات را کشت می‌کردم.