سرنوشت یک میراث جهانی زیر سایه اختلافات؛ تالار تیموری در معرض تخریب

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - کوروش دیباج: اصفهان شهری است که نامش با شکوه معماری صفوی، میدان نقش‌جهان، عالی‌قاپو و چهل‌ستون گره خورده است؛ اما در پسِ این تصویر جهانی، بنایی قرار دارد که کمتر دیده شده، کمتر شنیده شده و امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه فوری افکار عمومی، مدیران و نهادهای مسئول است: تالار تیموری.

تالار تیموری در بافت تاریخی اصفهان و در محدوده دولتخانه صفوی قرار دارد؛ محدوده‌ای که به‌مثابه قلب اداری، سیاسی و تشریفاتی ایرانِ عصر صفوی شناخته می‌شود. بنایی که از آن به‌عنوان یکی از معدود یادگارهای پیشاصفوی یا آغازینِ شکل‌گیری دولتخانه یاد می‌شود، امروز در وضعیتی قرار دارد که به تعبیر کارشناسان، اگرچه هنوز روی پا است، اما استمرار بلاتکلیفی و نبود مرمت هدفمند می‌تواند آن را در مسیر فرسایش تدریجی و خاموش قرار دهد.

تالار تیموری؛ حلقه گمشده دولتخانه صفوی

مهرداد موسوی خوانساری تاریخ‌پژوه، در خصوص این بنای تاریخی در ابتدای گفتگو با خبرنگار مهر در پاسخ به این پرسش که تالار تیموری متعلق به چه دوره‌ای است و چه جایگاهی در تاریخ اصفهان دارد، با احتیاط علمی سخن می‌گوید و تأکید می‌کند: نسبت دادن قطعی بنا به دوره تیموری نیازمند اسناد روشن‌تر است.

او توضیح می‌دهد: اراضی نقش‌جهان در گذشته بخشی از باغ نقش‌جهان بوده و احتمال دارد در روند تحولات تاریخی، بخشی از آن به دولتخانه تبدیل شده باشد. به گفته وی، در اواخر دوره قاجار انتساب‌هایی به این بنا داده می‌شده و گاه آن را به شخصیت‌هایی چون جهانشاه قراقویونلو یا برخی چهره‌های تیموری نسبت می‌دادند، اما این انتساب‌ها بیشتر مبتنی بر روایت‌های متأخر بوده است.

این تاریخ‌پژوه تأکید می‌کند: آنچه با قطعیت می‌توان گفت این است که باغ نقش‌جهان و آثار موجود در آن دست‌کم از اواخر دوره ایلخانی وجود داشته‌اند و بناهایی در این محدوده فعال بوده‌اند. با این حال، از منظر مستندات تاریخی، تالار تیموری در دوره صفوی به‌وضوح شناخته شده و کاربری مشخص داشته است.

موسوی می‌گوید: در دوره صفوی، این بنا به‌عنوان دفترخانه دولت صفوی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. دفترخانه به این معنا که کارمندان دیوانی در آن مستقر بوده‌اند، اسناد را تنظیم می‌کرده‌اند، نامه‌نگاری‌های رسمی انجام می‌شده و در واقع نوعی وزارتخانه اسناد و مکاتبات رسمی دولت صفوی در این مکان فعالیت داشته است.

او اضافه می‌کند: این بنا در کنار میدانی موسوم به چهارحوض قرار داشته؛ میدانی که به‌نوعی جلوخان دولتخانه بوده و ضلع غربی آن را عمارت تالار تیموری و دفترخانه تشکیل می‌داده است. ضلع شرقی به ورودی بازار و ضلع شمالی به حمام خسروآقا متصل بوده و این ترکیب، ساختاری کاملاً حساب‌شده و حکومتی را شکل می‌داده است.

موسوی تأکید می‌کند: از این منظر، تالار تیموری قلب اداری دولتخانه صفوی بوده و احیای آن در واقع احیای بخشی از ساختار اداری و دیوانی دولت صفوی در اصفهان است؛ بخشی که امروز در حافظه عمومی شهر تقریباً فراموش شده است.

او درباره دوره‌های بعدی نیز توضیح می‌دهد: پس از سقوط صفویه و آشفتگی‌های دوره افشار و زند، به نظر می‌رسد بنا از کاربری اصلی خود تهی شده باشد و تا دوره قاجار اسناد روشنی از فعالیت آن در دست نیست. در دوره قاجار، در ضلع جنوبی آن باغی موسوم به باغ کاج ایجاد می‌شود که بعدها از میان می‌رود.

به گفته موسوی، در دوره پهلوی اول این بنا مدتی به‌عنوان باشگاه افسران مورد استفاده قرار می‌گیرد و در دهه ۶۰ شمسی به موزه تاریخ طبیعی تبدیل می‌شود.

او یادآور می‌شود که بسیاری از شهروندان دهه ۶۰ و ۷۰، تالار تیموری را با دایناسورها و ویترین موزه تاریخ طبیعی به یاد می‌آورند، نه با هویت دیوانی صفوی آن.

این تاریخ‌پژوه با لحنی هشدارآمیز می‌گوید: امروز تالار تیموری و عمارت توحیدخانه تنها بناهای شاخص باقی‌مانده از دولتخانه صفوی در این بخش از شهر هستند. احیای هویت این بنا نه یک اقدام نمادین، بلکه بازگرداندن یک حلقه گمشده به زنجیره دولتخانه صفوی است.

او وضعیت فعلی بنا را از منظر تاریخی نگران‌کننده می‌داند و می‌گوید: بنایی که پشت درهای بسته باشد و دسترسی عمومی نداشته باشد، عملاً به فراموشی سپرده می‌شود. حذف مجسمه‌های نامتناسب موزه قبلی اقدام مثبتی بود، اما نبود کاربری فعال و نبود دسترسی عمومی، این بنا را در وضعیت تعلیق قرار داده است.

معماری و تزیینات؛ سادگی دیوانی در سایه شکوه صفوی

بهشاد حسینی معمار و ناظر پروژه‌های مرمت اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر تالار تیموری را از معدود بناهای منتسب به دوره تیموری در اصفهان می‌داند و تأکید می‌کند:این بنا به‌احتمال زیاد در دوره صفوی نیز الحاقاتی داشته و در همان دوره به‌عنوان مرکز اداری و دیوانخانه استفاده می‌شده است.

حسینی توضیح می‌دهد: با شکل‌گیری دولت یکپارچه صفوی و تبدیل اصفهان به پایتخت، ساختار اداری منسجمی شکل گرفت و بناهایی چون عالی‌قاپو و فضاهای پیرامونی آن، کارکرد حکمرانی و دیوانی داشتند. در چنین بستری، تالار تیموری نیز نقشی کلیدی در سامان اداری دولتخانه ایفا می‌کرده است.

او در مقایسه این بنا با کاخ‌هایی چون عالی‌قاپو و چهل‌ستون می‌گوید: تزیینات تالار تیموری نسبت به کاخ‌های تشریفاتی ساده‌تر است. ما در اینجا با کاربندی‌ها و طاق‌های رفیع روبه‌رو هستیم، اما خبری از تزیینات بسیار پرکار و تجملی مانند برخی تالارهای صفوی یا قاجاری نیست.

به گفته این معمار، این سادگی را باید در کاربری بنا جست‌وجو کرد. وقتی یک فضا دیوانی و اداری است، انتظار نداریم مانند یک کاخ پذیرایی یا تالار جشن، مملو از نقاشی‌ها و آیینه‌کاری‌های پیچیده باشد. در عین حال، طاق‌های عظیم و تناسبات هندسی آن نشان‌دهنده اهمیت و شأن بالای فضا است.

حسینی به ویژگی‌های معماری بنا اشاره می‌کند و می‌گوید: طاق‌های بسیار رفیع و کاربندی‌های دقیق آن از نظر هندسی حائز اهمیت‌اند. البته هنوز به‌طور دقیق نمی‌توان گفت همه این عناصر متعلق به دوره تیموری هستند یا بخشی از آن‌ها در دوره صفوی تکمیل شده‌اند.

او تأکید می‌کند:در میان آثار منتسب به دوره تیموری در ایران، نمونه‌های شاخص بیشتری را در آسیای میانه می‌توان یافت و در اصفهان آثار مستقل این دوره بسیار محدودند. از این منظر، تالار تیموری اهمیت مضاعف پیدا می‌کند.

این معمار درباره مرمت‌های گذشته توضیح می‌دهد: در اوایل دهه ۹۰ شمسی، جبهه شمالی بنا مرمت شده و برخی فضاها بر اساس پلان موجود بازسازی شده‌اند، اما مرمت کامل انجام نشده و پروژه نیمه‌تمام باقی مانده است.

حسینی درباره وضعیت فعلی بنا می‌گوید: در کلیت، بنا روی پا است و وضعیت آن نسبت به برخی دیگر از بناهای تاریخی شهر بحرانی نیست، اما مشکلات رطوبتی، آسیب‌های بام و ایوان شمالی و برخی الحاقات نامناسب وجود دارد که باید هرچه سریع‌تر رسیدگی شود.

او تأکید می‌کند: رها بودن یک بنا خطرناک‌ترین وضعیت برای آن است. حتی اگر سازه پایدار باشد، نبود کاربری فعال، رطوبت، نفوذ آب و فرسایش تدریجی می‌تواند در چند سال آینده آسیب‌های جدی ایجاد کند.

حسینی می‌افزاید:برای مرمت این بنا نیازمند یک طرح جامع و فکرشده هستیم؛ طرحی که هم به رفع آسیب‌های موجود بپردازد و هم کاربری آینده را در نظر بگیرد. کاربری پویا، چه فرهنگی و چه اجتماعی، مهم‌ترین عامل در حفظ بلندمدت بنا خواهد بود.

مناقشه مالکیت؛ گره حقوقی بر گلوی یک بنای جهانی

در کنار مسائل تاریخی و مرمتی، یکی از مهم‌ترین چالش‌های تالار تیموری، موضوع مالکیت و اختلاف میان دستگاه‌ها است؛ اختلافی که به گفته مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان، روند مرمت را نیز متوقف کرده است.

امیر کرم‌زاده مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر تصریح می‌کند: تالار تیموری جزو الحاقات لاینفک مجموعه چهل‌ستون است؛ مجموعه‌ای که در فهرست میراث جهانی ثبت شده و سند مالکیت تک‌برگ آن پس از ۸۴ سال صادر شده است.

او می‌گوید: ادعای شهرداری مبنی بر خرید یا واگذاری این ملک از سوی استانداری در گذشته، از نظر میراث فرهنگی وجاهت قانونی ندارد و ملاک، سند رسمی مالکیت است که اکنون در اختیار میراث فرهنگی قرار دارد.

کرم‌زاده تأکید می‌کند: اگر شهرداری مدعی مالکیت است، باید از مسیر قانونی اقدام کند و سند را ابطال کند؛ در غیر این صورت، ملک باید تحویل داده شود. به گفته او، ادامه این وضعیت باعث تخریب تدریجی بنا می‌شود.

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان می‌گوید: برای حل اختلاف، موضوع به اداره کل حقوقی استانداری ارجاع شده و هر حکمی که آن مرجع صادر کند، برای طرفین لازم‌الاجرا خواهد بود، اما تاکنون دستور قطعی برای تحویل ملک صادر نشده است.

او اضافه می‌کند: حتی برای انجام مرمت اضطراری نیز از مقام قضایی درخواست مجوز شده، اما این دستور هنوز اجرایی نشده و بنا در وضعیت انتظار باقی مانده است.

کرم‌زاده درباره اهمیت این بنا می‌گوید: ما در استانی هستیم که پیشانی صنایع‌دستی کشور و جهان است. تالار تیموری می‌تواند محل نمایش آثار فاخر هنرمندان معاصر باشد؛ آثاری شناسنامه‌دار، هویت‌بخش و تمدن‌ساز که هم به نمایش گذاشته شوند و هم امکان فروش در چارچوب ضوابط موزه‌ای داشته باشند.

او تأکید می‌کند: بناهایی که مالکیت آن‌ها در اختیار میراث فرهنگی است، معمولاً یا از طریق سرمایه‌گذار یا با منابع داخلی مرمت می‌شوند و مشکل اصلی در استان، ۲۲ هزار و ۵۰۰ بنای تاریخی است که مالکیت آن‌ها در اختیار دستگاه‌های دیگر است.

به گفته کرم‌زاده، تالار تیموری به دلیل قرارگیری در مجموعه ثبت جهانی، اهمیتی ویژه دارد و مرمت و احیای آن در اولویت میراث فرهنگی قرار دارد؛ به شرط آنکه وضعیت حقوقی آن تعیین تکلیف شود.

مرمت فوری یا فرسایش تدریجی؛ تصمیم با کیست؟

جمع‌بندی گفت‌وگوهای انجام‌شده نشان می‌دهد که تالار تیموری هنوز در مرحله بحران سازه‌ای حاد قرار ندارد، اما مجموعه‌ای از عوامل از جمله رطوبت، آسیب‌های بام، نبود ایزولاسیون مناسب، الحاقات نامناسب گذشته و مهم‌تر از همه نبود کاربری فعال، آن را در مسیر فرسایش تدریجی قرار داده است.

از منظر تاریخی، این بنا حلقه‌ای اساسی در فهم ساختار دولتخانه صفوی است. از منظر معماری، نمونه‌ای نادر از سادگی دیوانی در کنار شکوه طاق‌های رفیع است. از منظر حقوقی، موضوعی مناقشه‌برانگیز میان دو دستگاه. و از منظر مرمتی، پروژه‌ای نیمه‌تمام که نیازمند طرح جامع و اقدام فوری است.