از قلعه اسماعیلیه تا رصدخانه مراغه، سفر پرفرازونشیب معمار خرد ایران

به گزارش خبرگزاری مهر، آیین بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی، فیلسوف، فقیه و ریاضی‌دان برجسته ایرانی با عنوان «معمار خرد در سپهر دانش» به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در فضای مجازی برگزار شد.

محمود شالویی رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در ابتدای این مراسم گفت: بسیاری از مفاخر عالم بشری در قلمرو ایران فرهنگی واقع شده‌اند که نام و نشانشان در سرتاسر جهان می‌درخشد و بشریت به آن‌ها امتیاز والا می‌دهد و به آن‌ها می‌بالد.

وی افزود: از میان این مفاخر و مشاهیر، خواجه نصیرالدین طوسی شخصیتی بالنده و برازنده است که در قلمروهای مختلف، از حکمت و فلسفه تا کلام و ریاضی و نجوم، گوی سبقت را از دیگران ربوده و منشأ آثار متعدد و ارزشمند شده است.

وی گفت: وقتی بنا شد درباره خواجه سخنی گفته شود، بررسی کردم ببینم در کتابخانه انجمن چه آثاری درباره او موجود است که خوشبختانه آثار به‌وفور بود، اما در میان آن‌ها اثری به‌ظاهر کوچک، حدود هشتاد و اندی صفحه، اما مشهور و مملو از مطالب ارزشمند، متعلق به مرحوم استاد جلال‌الدین همایی با عنوان «حکمت عملی» جالب‌توجه بود.

شالویی ادامه داد: این اثر در واقع حاوی سخنرانی استاد همایی در دانشکده ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۷ است که در سال ۱۳۴۸ با خط خود ایشان منتشر شده و مرحوم استاد آن را به جناب آقای دکتر سید محمدتقی مصطفوی (از جمله مؤسسان انجمن آثار و مفاخر فرهنگی) اهدا کرده و ایشان نیز در همان دوران که اینجا انجمن آثار ملی نام داشت، به کتابخانه انجمن هدیه کرده است.

رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی تأکید کرد: خواجه نصیرالدین طوسی در حکمت عملی، از تهذیب نفس و اخلاق تا تدبیر منزل و سیاست مدن سخن گفته و «اخلاق ناصری» از آثار برجسته او در این زمینه است.

وی افزود: خواجه در علوم مختلف تبحر داشت و از ارتباط با دستگاه حاکم برای پیشرفت‌های علمی بهره می‌گرفت که رصدخانه مراغه از نمونه‌های آن است.

شالویی در پایان تأکید کرد: آثار این بزرگان نیازمند شرح و توضیح ساده‌تر برای نسل امروز است تا این چهره‌های اثرگذار بهتر و بیشتر شناخته شوند.

توجه ویژه خواجه طوسی به زبان فارسی

در ادامه نجفقلی حبیبی استاد بازنشسته دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران با اشاره به جایگاه خواجه نصیرالدین طوسی گفت: خواجه از حکمای بزرگ قرن هفتم هجری و از شخصیت‌های برجسته جهان اسلام است و نام او در شمار دانشمندان بزرگ تاریخ ثبت شده است؛ وی پس از خروج از طوس، مدتی در قلعه‌های اسماعیلیه به سر برد و به تدریس، تألیف و اداره امور پرداخت تا با ورود مغولان و هلاکوخان، همچنان مورداحترام قرار گرفت و مسئولیت‌های مهم اجتماعی به او سپرده شد.

او ادامه داد: خواجه کوشید در هر شرایطی کار علمی خود را ادامه دهد؛ چه در دوره اسماعیلیه و چه پس از استقرار مغولان. از مهم‌ترین اقدامات او تأسیس رصدخانه مراغه بود که به مرکزی علمی تبدیل شد. همچنین در جریان حمله به بغداد تلاش کرد از شدت خونریزی و ویرانی بکاهد و بسیاری از کتاب‌ها و منابع علمی را از نابودی نجات دهد و به مراغه منتقل کند.

حبیبی با اشاره به مسئولیت خواجه در اوقاف سرزمین‌های تحت سلطه مغول گفت: او از این امکانات برای حمایت از دانشمندان، رسیدگی به امور فرهنگی و گسترش فعالیت‌های علمی بهره گرفت و بسیاری از سرمایه‌های علمی جهان اسلام را از آسیب و نابودی حفظ کرد.

وی تأکید کرد: خواجه طوسی افزون بر فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی، آثار فراوانی در نجوم، ریاضیات و فلسفه دارد. شرح او بر «اشارات» ابن سینا همچنان در حوزه‌های علمیه تدریس می‌شود. از نکات بسیار مهم در کار او نگارش بخش عمده‌ای از آثار علمی به زبان فارسی است؛ به‌ویژه در ریاضیات که نشان می‌دهد خواجه به زنده نگه‌داشتن و علمی کردن زبان فارسی توجهی ویژه داشته است.

علم و سیاست در اندیشه خواجه

در بخش دیگری از آیین، منوچهر صدوقی سها مدرس و پژوهشگر حکمت اسلامی طی سخنانی گفت: معروف است که فلاسفه در «درج عاج» زندگی می‌کنند، یعنی از مسائل اجتماعی پیرامون خود غافل‌اند؛ شاید این سخن چندان دور از واقعیت نباشد، اما در تاریخ فلسفه ما دو حکیم تراز اول از این درج عاج بیرون آمده‌اند: نخست ابن سینا و دوم خواجه نصیرالدین طوسی که هر دو به صدارت رسیدند.

وی افزود: درباره خواجه در دو ساحت می‌توان سخن گفت؛ ساحت علمی و ساحت سیاسی؛ اگر تنها به جنبه علمی او پرداخته شود، شناخت ناقص خواهد بود.

صدوقی سها با اشاره به عبارات پایانی «الهیات اشارات» گفت: خواجه تصریح می‌کند که شرح اشارات را در سخت‌ترین احوال، در میان تراکم شداید، کدورت خاطر، اشک‌ریزان و در مکان‌هایی که هر آن بیم آتش و عذاب می‌رفت، نگاشته است؛ «ما مضی وقتٌ لیس عینی فیه مقطرا ولا بالی مکدرا».

او ادامه داد: آشنایان با زندگی خواجه این تعبیرات را با ملازمت او با اسماعیلیه و سپس هلاکوخان تطبیق می‌کنند. ازاین‌رو، خواجه از آن دست فلاسفه‌ای است که نمی‌توان او را صرفاً در قالب علمی شناخت.

وی تأکید کرد: خواجه هم فیلسوف است و هم متکلم تراز اول شیعه. به گفته او، کلام پیش از قرن هفتم صناعتی برای حفظ اوضاع شرعیه بود، اما با خواجه و کتاب «تجرید الاعتقاد» موضوع کلام به دریافت حقایق موجودات بر پایه ادله اسلامی تحول یافت.

صدوقی سها تصریح کرد: اهمیت کتاب «تجرید» تا آنجاست که صدها شرح و حاشیه بر آن نگاشته شده و حتی ترتیب مباحث «اسفار» صدرالدین شیرازی با ترتیب مباحث «تجرید» قابل‌تطبیق است که نشان از تأثر عمیق او از خواجه دارد.

قوت فکری و اقتدار علمی خواجه طوسی

در پایان نیز حجت‌الحق حسینی استاد دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی با اشاره به میراث علمی خواجه گفت: خواجه طوسی در خانواده‌ای اهل فضل‌پرورش یافت و به اهتمام پدر نزد کمال‌الدین محمد بن سبع، از شاگردان بابا افضل کاشانی، ریاضیات آموخت.

وی افزود: پس از حمله مغول و اقامت در قهستان، «اخلاق ناصری» و مهم‌تر از آن «رساله معینیه» در هیئت را نوشت و «اساس‌الاقتباس» در منطق و «اخلاق محتشمی» را نیز در همان دوره پدید آورد.

او ادامه داد: پس از سه دهه اقامت اجباری، در الموت «شرح الاشارات» و «تحریر اصول اقلیدس» و «تحریر مجسطی» را نگاشت. با سقوط الموت، هلاکو او را با احترام فراخواند و اداره اوقاف را به وی سپرد. پس از فتح بغداد نیز با عالمان «حله» از جمله علامه حلی ارتباط گرفت و در سال ۶۵۷ هجری رصدخانه مراغه را بنیان نهاد و دانشمندانی چون فخرالدین اخلاطی، نجم‌الدین کاتبی قزوینی و مؤیدالدین عرضی دمشقی را گرد آورد.

حسینی تصریح کرد: در مراغه با بهره‌گیری از سنت وقف، بزرگ‌ترین فیلسوفان و ریاضی‌دانان را به کار گرفت و زیج ایلخانی را بر پایه رصدهای تازه فراهم آورد.

وی افزود: در مثلثات با کتاب «کشف القناع عن اسرار شکل القطاع» علم مثلثات کروی را به‌عنوان دانشی مستقل بنیان گذاشت و برای نخستین‌بار قانون سینوس‌ها را به‌صورت صریح فرمول‌بندی کرد.

استاد دانشگاه خواجه‌نصیر الدین طوسی ادامه داد: تحریرهای خواجه بر آثار یونانی، از اصول اقلیدس تا مجسطی بطلمیوس، با فهمی دقیق و عاری از خطا همراه بود.

حسینی تأکید کرد: بیست و پنج اثر خواجه به زبان فارسی است و این نشان می‌دهد که در سده هفتم، فارسی، زبان علمی و فلسفی بوده است.

او در پایان گفت: نفوذ سیاسی، قوت فکری و اقتدار علمی خواجه او را به شخصیتی جامع‌الاطراف بدل ساخت که علوم را سامان داد و میراثی ماندگار در ریاضیات و نجوم اسلامی بر جای گذاشت.