صیانت از «عقل فردی» و «محبت اجتماعی» تنها راه مقابله با طرح فروپاشی

خبرگزاری مهر-گروه دین، حوزه و اندیشه: توجه دوباره به نهج‌البلاغه همزمان با آغاز نهضت اسلامی در اوایل دهه چهل شمسی است و متفکران انقلاب اسلامی به این کتاب شریف و مفاهیم آن توجه ویژه ای داشتند. اهتمام به این کتاب شریف را می‌توان در سخنرانی‌های حضرت آیت الله خامنه‌ای در کنگره نهج‌البلاغه که نخستین بار در بهار ۱۳۶۰ ایراد شد، مشاهده کرد: ما امروز در دنیای اسلام - که درک و دریافت و بینش اسلامی در آن گاهی با فاصله‌هایی به اندازه‌ی فاصله‌ی ایمان و کفر از هم دور هستند - با واقعیتی مواجه هستیم. امروز آشکارترین و روشن‌ترین حقایق اسلامی به وسیله‌ی بعضی از مدعیان اسلام در کشورهای اسلامی نادیده گرفته می‌شود. امروز همان روزی است که شعارها یکسان است اما جهت‌گیری‌ها به شدت مغایر یکدیگر است، امروز شرایطی مشابه شرایط دوران حکومت امیرالمؤمنین است، پس روزگار نهج‌البلاغه است.

در روزهای ماه مبارک رمضان که در مهمانی خدا شرکت می‌کنیم و در طرح قرآنی «زندگی با آیه ها» هر روز با یک آیه از قرآن کریم مأنوس هستیم، پسندیده است که آیه روز را از منظر امیرالمومنین علی علیه السلام و کتاب شریف نهج‌البلاغه نیز بررسی کنیم. آنچه در ادامه می‌خواند دریافت‌هایی از مضامین عالی نهج‌البلاغه پیرامون آیه ۹۱ سوره مائده است:

آیه ۹۱ سوره مائده، یکی از کلیدی‌ترین گزاره‌های قرآن کریم در تبیین استراتژی‌های شیطان برای فروپاشی بافت درونی جامعه است: «إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ...» (همانا شیطان می‌خواهد با شراب و قمار، میان شما دشمنی و کینه ایجاد کند). این آیه به صراحت بر دو پیامد مخرب یعنی «گسست روابط انسانی» (عداوت و بغضاء) و «انقطاع معنوی» (صدّ عن ذکر الله) تأکید دارد. نهج‌البلاغه به عنوان «اخ‌ القرآن» (برادر قرآن)، شرح عملیاتی و تفصیلی این بحران‌های اجتماعی و فرهنگی است. امام علی (ع) در جای‌جای این کتاب، به کالبدشکافی عواملی می‌پردازد که عقل را زایل، پیوندهای اجتماعی را سست و جامعه را به سمت جاهلیت نوین سوق می‌دهند. در این گزارش، پیوند این آیه با آموزه‌های علوی در سه لایه عقلانیت، انسجام اجتماعی و پیشگیری فرهنگی واکاوی می‌شود.

در آیه ۹۱ مائده، «خمر» (شراب) به عنوان ابزار شیطان معرفی شده است. در منطق نهج‌البلاغه، بزرگترین دارایی انسان عقل است. امام علی (ع) در حکمت ۲۵۲ نهج‌البلاغه، فلسفه تحریم‌های الهی را تبیین کرده و می‌فرمایند: «تَرْکَ شُرْبِ الْخَمْرِ تَحْصِیناً لِلْعَقْلِ»؛ یعنی خداوند ترک شراب‌خواری را برای مصونیت و حفظ عقل واجب کرد.
از منظر فرهنگی، وقتی عقل در یک جامعه به حاشیه برود، «مستی» جایگزین «هشیاری اجتماعی» می‌شود. امام در خطبه‌های مختلف، تنها مستی را در مسکرات ظاهری نمی‌بینند، بلکه از «سُکرِ النِّعمه» (مستی نعمت) و مستی قدرت سخن می‌گویند که دقیقاً مانند شراب، قدرت تشخیص حق از باطل را از فرد می‌گیرد. جامعه‌ای که دچار زوال عقل جمعی شود، نفوذپذیر شده و شیطان (در قالب قدرت‌های استکباری یا جریانات انحرافی) به راحتی می‌تواند در آن بذرهای کینه بپاشد. آیه ۹۱ مائده هشدار می‌دهد که شیطان از طریق سلب هشیاری، راه را برای نبرد داخلی باز می‌کند.

قمارِ مناسبات و تخریب اقتصاد اخلاقی

بخش دوم آیه به «میسر» (قمار) اشاره دارد. قمار در تحلیل اجتماعی، نماد تلاش برای کسب ثروت بدون کار و تولید، و مبتنی بر شانس و استثمار دیگری است. نهج‌البلاغه در نامه‌ها و خطبه‌های اقتصادی (مانند نامه به مالک اشتر)، بر «تولید» و «آبادانی» تأکید دارد. امام علی (ع) جامعه‌ای را که در آن ثروت بر اساس "بخت و اقبال" یا "غارت دارایی دیگران" جابجا شود، جامعه‌ای رو به زوال می‌داند.

قمار، روحیه «بغضاء» (کینه شدید) را در جامعه نهادینه می‌کند؛ زیرا برنده بر رنج بازنده تکیه زده است. امام در خطبه ۲۹ نهج‌البلاغه، کسانی را که به جای تکیه بر حق و تلاش، به روش‌های باطل متوسل می‌شوند، نکوهش کرده و می‌فرماید: «مَنْ فَازَ بِکُمْ فَازَ وَاللَّهِ بِالسَّهْمِ الْأَخْیَبِ» (کسی که به وسیله شما پیروز شود، به خدا سوگند با کندترین و بدترین تیر قمار پیروز شده است). این تشبیه نشان می‌دهد که امام چگونه مناسبات سیاسی و اجتماعیِ فاقد اخلاق را به «قمار» تشبیه کرده و نتیجه آن را شکست واقعی می‌داند. از نگاه فرهنگی، قمارگری اجتماعی باعث می‌شود اعتماد که بزرگترین سرمایه یک ملت است، از بین برود.

قرآن کریم هدف غایی شیطان در استفاده از شراب و قمار را ایجاد «عداوت و بغضاء» می‌داند. امام علی (ع) در خطبه قاصعه (خطبه ۱۹۲)، به تفصیل درباره ریشه‌های کینه و تکبر که منجر به تفرقه می‌شود، سخن گفته‌اند. ایشان هشدار می‌دهند که شیطان با تحریک تعصبات جاهلی و ایجاد دشمنی‌های بی‌پایه، قصد دارد «نظم جمعی» را فرو بپاشد.
امام در نهج‌البلاغه، عداوت را «تیغی می‌داند که دین را می‌تراشد» (هی الحالقة للدین). ارتباط این نگاه با آیه ۹۱ مائده در این است که مسکرات و قمار، تنها گناهان فردی نیستند، بلکه «بسترساز جنایت‌های اجتماعی» هستند. جامعه‌ای که در آن خشم و کینه بر اثر مستی یا باخت‌های مالی حاکم شود، نماز و یاد خدا (ذکر الله) که عامل پیوند قلوب است را فراموش می‌کند. امام در خطبه ۱۱۳ می‌فرمایند: «وَ تَواصَلُوا بِالْوِلایَةِ» (با پیوند ولایت و محبت به هم متصل شوید)؛ این دقیقاً نقطه مقابل «عداوتی» است که آیه ۹۱ مائده از آن انذار می‌دهد.

آیه ۹۱ مائده پایان‌بندی تامل‌برانگیزی دارد: «و یصدّکم عن ذکر الله و عن الصلاة». شیطان می‌خواهد جامعه را از «تکیه‌گاه معنوی» محروم کند. در نهج‌البلاغه، نماز به عنوان «قربان کل تقی» (وسیله تقرب هر پرهیزگار) معرفی شده است. وقتی فرهنگ یک جامعه به سمت لذت‌جویی آنی (شراب) و ثروت‌طلبی بی زحمت (قمار) حرکت کند، یاد خدا که عامل «انضباط اخلاقی» است، حذف می‌شود.

امام علی (ع) در نامه ۴۷ (وصیت ایشان) بر اهمیت نظم و پیوند با خدا تأکید دارند. ایشان می‌دانند که اگر «ذکر الله» از فضای عمومی جامعه حذف شود، هیچ قانونی نمی‌تواند مانع از تجاوز افراد به حقوق یکدیگر شود. آیه ۹۱ مائده بیان می‌کند که شیطان با ابزارهای مادی، ارتباط عمودی (انسان با خدا) را قطع می‌کند تا بتواند ارتباط افقی (انسان با انسان) را به گنداب دشمنی تبدیل کند.

با استناد به متون نهج‌البلاغه، می‌توان دریافت که «شراب و قمار» در آیه مذکور، صرفاً دو مصداق هستند. روح آیه ناظر به هر عاملی است که «عقل را تعطیل» و «عداوت را جایگزین برادری» کند. امروزه در تحلیل فرهنگی، رسانه‌های تفرقه‌افکن، ترویج مصرف‌گرایی مفرط و ایجاد رقابت‌های کاذب مالی، همان نقش «خمر و میسر» را ایفا می‌کنند.

امام علی (ع) در خطبه ۱۵۶، از فتنه‌هایی خبر می‌دهند که در آن «حرام را با شبهات و خواهش‌های نفسانی حلال می‌کنند؛ شراب را به اسم نبیذ و ربا را به اسم بیع». این نگاه تیزبینانه علوی، ما را به عمق هشدار آیه ۹۱ مائده می‌برد که شیطان چگونه با تغییر صورت‌مسئله، جامعه را به سمت خودویرانگری سوق می‌دهد.

آیه ۹۱ سوره مائده با پرسش «فهل انتم منتهون؟» (آیا دست برمی‌دارید؟) پایان می‌یابد. این پرسش، یک مطالبه اجتماعی است. نهج‌البلاغه در مقام پاسخ به این پرسش، راهبرد «تقوا» و «بصیرت» را پیشنهاد می‌دهد.

برای پیشگیری از «عداوت و بغضاء» که ثمره فرآیندهای شیطانی در اقتصاد و فرهنگ است، جامعه اسلامی باید به بازخوانی نامه ۳۱ نهج‌البلاغه بپردازد، جایی که امام معیارِ رابطه با دیگران را «خویشتن» قرار می‌دهد: «اجعل نفسک میزاناً بینک و بین غیرک». اگر این ترازوی اخلاقی حاکم شود، نه شرابی برای زوال عقل نوشیده می‌شود و نه قماری برای غارت برادر ایمانی شکل می‌گیرد.

در نهایت، پیوند آیه ۹۱ مائده و معارف نهج‌البلاغه در یک جمله خلاصه می‌شود: صیانت از «عقل فردی» و «محبت اجتماعی» تنها راه مقابله با استراتژی فروپاشی شیطانی است. جامعه‌ای که هشیار است و پیوندهای خود را بر پایه یاد خدا بنا کرده، از بن‌بست‌های کینه و دشمنی که محصول فرهنگِ لذت‌جویِ مادی است، عبور خواهد کرد.