آینده گیلان در گرو جوانی جمعیت؛ هشدار یک بحران خاموش

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- هما اکبری: مسئله جوانی جمعیت در کشور، امروز به یکی از راهبردی‌ ترین موضوعات ملی تبدیل شده است که آینده اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

افزایش یا کاهش جمعیت جوان، مستقیماً بر توسعه، پویایی و توان تولیدی کشور اثر می‌گذارد و به همین دلیل، این موضوع همواره در کانون توجه سیاست‌ گذاران و برنامه‌ریزان قرار داشته است. رهبر شهید نیز در سال‌ های اخیر با تأکید بر سیاست‌ های کلی جمعیت، بر ضرورت توجه جدی به جوانی جمعیت و افزایش نرخ باروری تأکید کرده‌اند.

استان گیلان به‌ عنوان یکی از استان‌ های مهم شمالی کشور، در سال‌ های اخیر با تغییرات جمعیتی قابل‌ توجهی روبه‌رو بوده است. کاهش نرخ موالید، افزایش روند سالمندی، تغییر ساختار خانوارها و مهاجرت جوانان به استان‌های صنعتی، از جمله عواملی هستند که ضرورت توجه به جوانی جمعیت در این استان را دوچندان کرده‌اند.

بر اساس آمارهای موجود، گیلان سالمندترین استان کشور محسوب می‌شود و میانگین سن ازدواج در این استان نیز بالاتر از میانگین کشوری است؛ موضوعی که به‌ طور مستقیم بر میزان فرزندآوری و ساختار جمعیتی استان تأثیر گذاشته است.

با این حال، قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت که در سال ۱۴۰۱ و بر اساس سیاست‌ های کلی جمعیت به استان‌ ها ابلاغ شد، می‌تواند نقطه عطفی در مسیر مقابله با این چالش‌ها باشد.

این قانون که شامل ۷۳ ماده و ۸۱ تبصره است، وظایف و مسئولیت‌ های دستگاه‌ های مختلف را در حوزه جمعیت مشخص کرده و ستاد خانواده و جوانی جمعیت نیز مسئولیت رصد، پایش و نظارت بر اجرای آن را بر عهده دارد.

اما سوال اساسی اینجاست که این قانون تا چه اندازه در استان گیلان به‌ درستی اجرا شده و چه اقدامات عملی برای تقویت جوانی جمعیت در این استان صورت گرفته است؟

این گزارش با هدف بررسی ابعاد مختلف جوانی جمعیت در گیلان، تحلیل پیامد های آن و ارائه عملکرد متولیان و راهکار های عملی برای تقویت این مهم تهیه شده است.

زینب نعمت‌زاده، مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری گیلان، در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در استان‌ها، اظهار کرد: قانون ۷۳ ماده‌ای حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در سال ۱۴۰۱ بر اساس سیاست‌ های کلی جمعیت مقام معظم رهبری به استان‌ها ابلاغ شد و ستاد خانواده و جوانی جمعیت نیز تشکیل شد این قانون شامل ۷۳ ماده و ۸۱ تبصره است و وظایف و مسئولیت‌های دستگاه‌های مختلف را در این حوزه مشخص کرده است.

وی با بیان اینکه این قانون، قانونی خوب، جامع و همه‌ جانبه است، گفت: با وجود این ظرفیت، هنوز تا اجرای کامل آن فاصله داریم. یکی از علت‌ های این وضعیت، نوپا بودن قانون است؛ چرا که تنها دو تا سه سال از آغاز اجرای آن می‌گذرد. بخش دیگری از این فاصله نیز به موضوع اعتبارات و ضرورت طبقه‌ بندی دقیق وظایف و مسئولیت‌ها در دستگاه‌های اجرایی باز می‌گردد.

درمان ناباروری؛ گامی مؤثر در مسیر جوانی جمعیت

مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری گیلان به اقدامات انجام‌شده در حوزه درمان ناباروری اشاره کرد و افزود: در این زمینه اقدامات خوبی صورت گرفته است. تنها بیمارستان تخصصی زنان استان، بیمارستان الزهرا(س) مورد حمایت استانداری قرار گرفته و طی یکی دو سال گذشته اعتبارات خوبی برای تعمیر و تجهیز آن اختصاص یافته است تا زوج‌ های نابارور بتوانند با هزینه‌ای بسیار کمتر از بخش خصوصی خدمات درمانی دریافت کنند در این بیمارستان درمان‌های مربوط به IVF نیز انجام می‌شود.

وی تصریح کرد: به‌ تازگی نیز اعتباری برای تجهیز این بیمارستان اختصاص یافته تا دستگاه ماموگرافی خریداری شود؛ این موضوع یکی از مصوبات ستاد خانواده و جوانی جمعیت بوده است. همچنین خرید تجهیزات مورد نیاز برای درمان ناباروری، از جمله دستگاه‌ها و میکروسکوپ‌ های تخصصی، در دستور کار قرار دارد تا ان‌شاءالله هیچ‌کس در بخش دولتی پشت نوبت درمان ناباروری و IVF نماند.

تسهیلات ازدواج پرداخت می‌شود، اما چالش‌ها باقی است

نعمت‌زاده درباره تسهیلات ازدواج نیز اظهار کرد: در این بخش، تسهیلات به‌ صورت کشوری پرداخت می‌شود و جوانان از طریق سامانه ثبت‌نام می‌کنند پس از تأیید بانک مرکزی، پرونده‌ ها میان بانک‌ های عامل توزیع می‌شود. این فرآیند به‌ صورت منظم و مدون در حال اجراست، هرچند نمی‌توان گفت کاملاً بی‌نقص است.

وی با اشاره به بالا بودن میانگین سن ازدواج در استان گفت: در گیلان هم برای خانم‌ها و هم برای آقایان، سن ازدواج بالاتر از میانگین کشوری است در حالی که میانگین سن ازدواج در کشور برای بانوان ۲۴ سال و برای آقایان ۲۸ سال است، در گیلان این عدد برای بانوان بالای ۲۵ سال و برای آقایان بالای ۲۹ سال است همین موضوع موجب می‌شود ازدواج در استان با تأخیر بیشتری انجام شود.

بالا رفتن سن ازدواج، فرزندآوری را به تأخیر می‌اندازد

مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری گیلان با بیان اینکه هر چه سن ازدواج بالاتر می‌رود، فرزند آوری نیز به تعویق می‌افتد، اظهار کرد: در استان ما فاصله میان ازدواج تا فرزند آوری حدود ۴ تا ۵ سال است و این موضوع می‌تواند به بروز مشکلات ناباروری منجر شود.

وی افزود: از سوی دیگر، در بسیاری از خانواده‌ ها پس از تولد فرزند اول، تمایل به فرزند دوم و سوم کاهش می‌یابد. در حالی که سیاست کشور حرکت به سمت سه فرزند و بیشتر است، ما در گیلان ابتدا تلاش داریم وضعیت موجود را حفظ کنیم و سپس آن را به وضعیت مطلوب و نرخ جایگزینی بالای ۲.۱ برسانیم.

گیلان، سالمندترین استان کشور

نعمت‌زاده درباره وضعیت سالمندی جمعیت در گیلان گفت: استان گیلان سالمندترین استان کشور است بخشی از این مسئله به مهاجرت بازمی‌گردد؛ چرا که گیلان استانی مهمان‌ پذیر و جذاب برای دوران بازنشستگی است و بسیاری از افراد برای زندگی پس از بازنشستگی به این استان می‌آیند. از سوی دیگر، کاهش موالید نسبت به وفات نیز موجب شده ترکیب جمعیتی استان به سمت سالمندی بیشتر برود.

وی در ادامه با اشاره به نقش اقتصاد در مهاجرت جوانان اظهار کرد: بخشی از جوانان ما به دلیل شرایط اقتصادی و برای دستیابی به شغل مناسب، استان را ترک می‌کنند و به استان‌های صنعتی‌تر مانند قزوین، البرز و تهران می‌روند گیلان بیشتر یک استان کشاورزی و گردشگری است و در مقایسه با استان‌ های صنعتی، فرصت‌ های شغلی محدودتری دارد. این مسئله نیز به کاهش جمعیت در سن باروری و افزایش سالمندی استان دامن می‌زند.

جوانی جمعیت نیازمند هم‌افزایی فرهنگی و اجرایی است

مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری گیلان با بیان اینکه در موضوع جوانی جمعیت دو محور اصلی وجود دارد، گفت: نخست اجرای قانون، رصد، پایش و نظارت بر آن است که در ستاد استان انجام می‌شود؛ و دوم، کارهای تبیینی و فرهنگی. موضوع جمعیت یک مسئله فرهنگی و اجتماعی است و نیاز به زمان، اقناع عمومی و مشارکت همزمان حاکمیت و مردم دارد.

وی تأکید کرد: همان‌ طور که در دهه ۷۰ و ۸۰ با همراهی رسانه‌ها، روحانیون، پزشکان و خانه‌های بهداشت، موضوع «فرزند کمتر، زندگی بهتر» در جامعه جا افتاد، امروز نیز باید با تلاش بیشتر، اهمیت جوانی جمعیت و پیامد های سالمندی برای مردم تبیین شود. جامعه‌ای که جمعیت کمی داشته باشد، آسیب‌ پذیرتر است و باید مردم به این باور برسند که حفظ جمعیت جوان، به معنای حفظ آینده کشور است.

بانوان گیلان؛ نقش‌آفرینی در اقتصاد و تولید خانوار

نعمت‌زاده با اشاره به نقش بانوان گیلانی در اقتصاد استان، گفت: گیلان از جمله استان‌ هایی است که بانوان در آن نقش مهمی در اقتصاد خانوار، تولید و پایداری معیشت دارند. در بسیاری از مناطق استان، به‌ ویژه در روستاها، زنان دوشا دوش مردان در فعالیت‌ های کشاورزی، چای‌کاری، برنج‌کاری، دامداری خرد و فرآوری محصولات کشاورزی حضور فعال دارند و سهم قابل‌ توجهی در چرخه تولید و اقتصاد محلی ایفا می‌کنند.

وی افزود: این ظرفیت اجتماعی و اقتصادی، بانوان گیلان را به یکی از ارکان مهم توسعه روستایی و تقویت بنیان خانواده تبدیل کرده است.

برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی با محوریت زنان روستا

مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری گیلان با اشاره به برنامه‌ های حوزه بانوان استان، تصریح کرد: در دستور کار ما، برنامه‌ های فرهنگی و اجتماعی با محوریت زنان روستا نیز قرار دارد. بانوان روستایی، علاوه بر نقش اقتصادی، در انتقال فرهنگ بومی، حفظ هویت محلی، انسجام خانوادگی و تربیت نسل آینده نقش بسیار مهمی دارند.

وی ادامه داد: از این‌ رو تلاش می‌کنیم با طراحی برنامه‌های هدفمند، زمینه توانمند سازی، آموزش، مشارکت اجتماعی و ارتقای جایگاه آنان را بیش از پیش فراهم کنیم.

مشوق‌های نقدی و تسهیل زایمان طبیعی

فاطمه طاهری، کارشناس مامایی و رابط امور بانوان ستاد مدیریت درمان تأمین اجتماعی استان گیلان، با بیان اینکه «تکریم مادران» و «ترویج فرزندآوری» از اولویت‌های اصلی این مدیریت است، اظهار کرد: در راستای تحقق جوانی جمعیت اقداماتی چون مشوق‌ های مالی تا بهبود فرآیندهای زایمان صورت گرفته است.

وی در بخش حمایت‌های معیشتی، افزود: مشوق‌های مالی شامل هدیه ازدواج و فرزند و همچنین پرداخت کمک هزینه مهدکودک به صورت ماهانه برای همکاران در نظر گرفته شده است. همچنین ارائه بسته‌های حمایتی متنوع، گام‌های بلندی در راستای تحقق سیاست‌های «جوانی جمعیت» و «تکریم مادران» برداشته است.

طاهری با اشاره به قانون کاهش ساعت کار بانوان، تصریح کرد: قانون کاهش ساعت کار برای مادران تا دو سالگی فرزند و تا شش سالگی نیز اعمال می‌شود که این خود گامی مؤثر در حمایت از مادران شاغل است.

وی با اشاره به ابعاد آموزشی این طرح‌ها، گفت: کلاس‌ های آموزشی با محوریت فرزندآوری، مشاوره پیش از بارداری، روش‌های نوین زایمان و تبیین پیامدهای منفی سقط جنین، توسط کارشناسان مامایی در مراکز درمانی سرپایی برگزار می‌شود.

کارشناس مامایی مدیریت درمان تأمین اجتماعی استان گیلان از بهبود فرآیندهای بیمارستانی خبر داد و افزود: بیمارستان‌های حضرت رسول اکرم (ص) رشت و شهید املاکی کومله، با به‌کارگیری روش‌های دارویی و غیردارویی کاهش درد زایمان، اختصاص «اتاق مادر و نوزاد» با حفظ حریم خصوصی، در تکریم و حمایت از مادران و نوزادان تجربه‌ای خوشایندتر را برای مادران فراهم می‌کنند.

دانشگاه علوم پزشکی گیلان؛ خدمات فرزندآوری و درمان ناباروری را گسترش داد

در ادامه، سید مهدی سلیمانی، معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی گیلان، با اشاره به اهتمام ویژه این دانشگاه در مسیر تحقق اهداف قانون جوانی جمعیت، اظهار کرد: دبیرخانه ستاد ملی جوانی جمعیت از سال ۱۴۰۰ تاکنون ۳۲ جلسه ستاد هماهنگی را با حضور ریاست دانشگاه، معاونین و اعضای ستاد برگزار کرده است.

وی با بیان اینکه ابلاغ و اجرای مواد قانون جوانی جمعیت از سوی وزارت متبوع به حوزه‌ها و شهرستان‌ های تابعه دانشگاه با جدیت دنبال می‌شود، افزود: پیگیری مستمر مصوبات جلسات ستاد هماهنگی جوانی جمعیت وزارت بهداشت و دانشگاه، در صدر برنامه‌ های اجرایی این حوزه قرار دارد.

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی گیلان از اقدامات این دانشگاه برای اجرای قانون حمایت از خانواده گفت و تصریح کرد: ارائه خدمات مشاوره فرزندآوری به زنان ۱۰ تا ۵۴ ساله همسردار منطبق با بسته خدمتی و همچنین ارائه آموزش‌های هنگام ازدواج به تمامی زوجین مطابق با ماده ۳۸ قانون، از اولویت‌های فعلی دانشگاه است.

ترویج فرزندآوری با اجرای «طرح رویش»

سلیمانی با اشاره به اجرای «طرح رویش» افزود: در راستای ایجاد انگیزه و تقدیر از همکاران، پرداخت کارانه پلکانی به بهورزان و مراقبین سلامتی که در پی مشاوره فرزندآوری، موفق به افزایش موالید در حوزه تحت پوشش خود شده‌اند، عملیاتی شده است.

وی گفت: اجرای ماده ۴۲ قانون جوانی جمعیت شامل آموزش به گروه‌های هدف، پیشگیری، شناسایی و درمان ناباروری در دستور کار قرار دارد. در همین راستا، ارجاع زنان نیازمند به بررسی‌های ناباروری به کلینیک سطح ۳ (مرکز الزهراء) و کلینیک سطح ۲ دانشگاه در شهرستان تالش انجام می‌گیرد.

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی گیلان با بیان اینکه بر اساس ماده ۴۳ قانون جوانی جمعیت، تمامی زوجین نابارور از حمایت‌ های کامل برخوردارند، افزود: برای این زوجین، برنامه‌های معاینه، بیماریابی، تشخیص علت ناباروری و درمان آن تحت پوشش کامل بیمه‌ های پایه، بدون محدودیت زمانی و دفعات مورد نیاز به تشخیص پزشک معالج، با پوشش ۹۰ درصدی تعرفه بخش دولتی قابل انجام است.

ارائه مراقبت‌های رایگان بارداری و حمایت از مادران

سلیمانی از خدمات مراقبتی دوران بارداری گفت و اظهار کرد: دریافت حداقل ۸ بار مراقبت بارداری توسط ماما و حداقل یک بار توسط پزشک شامل اندازه‌گیری فشارخون، درجه حرارت، تنفس، قد و وزن، ارتفاع رحم، ضربان قلب جنین و... در مراکز دولتی انجام می‌شود.

وی گفت: مادران باردار از دو نوبت آزمایشات روتین بارداری به‌ طور کاملاً رایگان در بخش دولتی برخوردارند و علاوه بر معاینات دهان و دندان، بررسی سلامت روان و تکمیل واکسیناسیون، از هفته بیستم بارداری به کلاس‌های آمادگی زایمان معرفی می‌شوند.

معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی گیلان با اشاره به مراقبت‌ های ویژه برای زوجین جوان، تصریح کرد: زوج‌های جوان نیز علاوه بر دریافت مراقبت‌ های گروه سنی (اندازه‌گیری فشارخون، بررسی توده بدنی، سلامت روان و...) از مشاوره‌ های فرزندآوری بهره‌مند می‌شوند و در صورت اقدام به بارداری، مراقبت‌ های پیش از بارداری برای آنان آغاز خواهد شد.

وی توجه به زیرساخت‌های رفاهی را مهم برشمرد و گفت: ابلاغ و اجرای منشور کرامت مادری (مواد ۴۸ و ۲۲ قانون) به شهرستان‌های تابعه و افتتاح اتاق مادر و کودک در چندین شهرستان، از دیگر اقدامات دانشگاه علوم پزشکی گیلان برای تکریم مادران و ترویج فرهنگ جوانی جمعیت بوده است.

آینده گیلان در گرو تقویت جوانی جمعیت

بررسی وضعیت جمعیتی استان گیلان نشان می‌دهد که این استان در مسیر تحولات مهمی قرار گرفته و کاهش نرخ موالید در کنار افزایش جمعیت سالمند، ضرورت توجه به موضوع جوانی جمعیت را دوچندان کرده است.

با وجود ظرفیت‌های انسانی، فرهنگی و اجتماعی قابل توجه، اگر برای حمایت از خانواده‌ ها، تشویق فرزند آوری و ایجاد شرایط مناسب برای رشد نسل جوان برنامه‌ریزی مؤثر صورت نگیرد، گیلان با چالش‌ های جدی‌ تری در حوزه نیروی انسانی، توسعه اقتصادی و پویایی اجتماعی روبه‌رو خواهد شد.

از این رو، جوانی جمعیت نه‌ تنها یک هدف جمعیتی، بلکه یکی از پایه‌های اصلی آینده‌ سازی برای استان گیلان به شمار می‌رود.