تشخیص زودهنگام سرطان؛ مرز میان زندگی و شکست

خبرگزاری مهر: گروه سلامت؛ سرطان یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های نظام سلامت است؛ بیماری‌ای که مواجهه با آن صرفاً یک روند درمانی نیست، بلکه تجربه‌ای انسانی، روانی و اجتماعی به شمار می‌رود. از لحظه اعلام تشخیص تا پایان مسیر درمان، نحوه اطلاع‌رسانی به بیمار، کیفیت تصمیم‌های پزشکی، همراهی خانواده و تشخیص به‌موقع، می‌تواند سرنوشت بیماری را به‌طور جدی تغییر دهد.

در این گفت‌وگو،مهدی عالم رجبی، فلوشیپ جراحی گوارشی (کولورکتال) و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران، با تکیه بر تجربه بالینی خود به پرسش‌هایی پاسخ می‌دهد که برای بسیاری از بیماران و خانواده‌ها دغدغه‌ساز است؛ از دشواری اعلام تشخیص سرطان و تصمیم‌های سخت جراحی گرفته تا نقش امید، سبک زندگی و اهمیت تشخیص زودهنگام در افزایش شانس درمان.

در اولین مواجهه با بیمار مبتلا به سرطان، چه چیزی را نباید گفت؟

اعلام ابتلا به سرطان یکی از حساس‌ترین مراحل درمان است و پاسخ واحدی برای همه بیماران وجود ندارد. شرایط فرهنگی، سطح آگاهی، وضعیت اجتماعی، شغل و سن بیمار در نحوه دریافت این خبر تأثیرگذار است.

آنچه از تجربه بالینی می‌توان با اطمینان گفت این است که بیمار در اولین مواجهه نباید با ناامیدی روبه‌رو شود. اگرچه واژه سرطان برای بسیاری ترسناک است، اما در بخش قابل توجهی از موارد، درمان‌های مؤثر و قابل دسترس وجود دارد.
تمام واقعیت‌های مربوط به بیماری باید صادقانه با بیمار در میان گذاشته شود، اما القای ناامیدی می‌تواند بیمار را از ادامه مسیر درمان بازدارد و این بزرگ‌ترین آسیب ممکن است.

شایع‌ترین سرطان‌ها در ایران کدام‌اند؟

بر اساس آمارهای ثبت‌شده در سال‌های اخیر، سالانه حدود ۱۳۷ هزار مورد جدید سرطان در کشور شناسایی می‌شود و نزدیک به ۷۵ هزار مورد مرگ‌ومیر ناشی از سرطان گزارش شده است.
از نظر شیوع کلی، سرطان‌های پستان، پروستات، پوست و معده در صدر قرار دارند و سرطان ریه نیز سهم قابل توجهی دارد.
در میان زنان، سرطان‌های پستان، تیروئید و کولورکتال شایع‌تر هستند و در مردان، سرطان‌های پروستات، پوست و معده بیشترین میزان بروز را دارند. این آمار نشان می‌دهد که پیشگیری، تشخیص زودهنگام و درمان مؤثر، نقشی اساسی در سلامت عمومی جامعه ایفا می‌کند.

اگر فقط یک جمله بخواهید به بیماران بگویید، آن جمله چیست؟

بیمار باید بداند که آگاهی و امید، دو رکن اصلی درمان هستند. توضیح شفاف روند بیماری و درمان، در کنار تأکید بر ناامید نشدن، کمک می‌کند بیمار درمان را با بیشترین توان و تا پایان مسیر دنبال کند.

سخت‌ترین تصمیم در درمان جراحی سرطان چیست؟

در جراحی سرطان‌های گوارشی، به‌ویژه سرطان‌های روده بزرگ، دشوارترین تصمیم زمانی اتخاذ می‌شود که برای حفظ جان بیمار ناچار به خارج کردن عضوی از بدن هستیم که می‌تواند بر کیفیت زندگی او تأثیر دائمی بگذارد.

در برخی موارد که سرطان در پایین‌ترین بخش روده و ناحیه مقعد قرار دارد، ممکن است انجام جراحی‌هایی ضروری شود که منجر به ایجاد استومی دائمی می‌شود. خوشبختانه با پیشرفت روش‌های جراحی، رادیوتراپی و شیمی‌درمانی، انجام چنین عمل‌هایی نسبت به گذشته به‌طور قابل توجهی کاهش یافته است.

تشخیص زودهنگام یا دیرهنگام سرطان چه تأثیری بر نتیجه درمان دارد؟

برآوردها نشان می‌دهد حدود ۳۵ تا ۶۵ درصد بیماران سرطانی در ایران با تأخیری بیش از سه ماه به پزشک مراجعه می‌کنند. این تأخیر باعث می‌شود احتمال مواجهه با مراحل پیشرفته بیماری تا حدود ۳.۲ برابر افزایش یابد.

در نتیجه، بقای پنج‌ساله بیماران می‌تواند از بیش از ۶۰ درصد به کمتر از ۵۰ درصد کاهش پیدا کند. تشخیص زودهنگام نه‌تنها درمان را ساده‌تر می‌کند، بلکه شانس بقا و کیفیت زندگی بیماران را نیز به‌طور معناداری افزایش می‌دهد. عواملی مانند ترس، کمبود آگاهی، فقر و دشواری دسترسی به مراکز درمانی از مهم‌ترین دلایل این تأخیر هستند.

شایع‌ترین باور غلطی که باعث دیر مراجعه کردن بیماران می‌شود چیست؟

مهم‌ترین عامل، ترس بیمار از شنیدن تشخیص است. بسیاری از بیماران پس از مشاهده علائم هشداردهنده، به‌دلیل ترس، مراجعه به پزشک را به تعویق می‌اندازند.
عامل دوم، ناآگاهی است. نشانه‌هایی مانند تغییر اجابت مزاج یا کاهش وزن ناخواسته اغلب جدی گرفته نمی‌شوند یا بیمار تصور می‌کند با نادیده گرفتن آن‌ها، مشکل برطرف خواهد شد. این برداشت نادرست، زمان طلایی درمان را از بین می‌برد.

آیا سبک زندگی امروز خطر ابتلا به سرطان را افزایش داده است؟

پاسخ به این سؤال ساده و یک‌خطی نیست، اما چند عامل مشخص نقش مهمی دارند. افزایش طول عمر باعث می‌شود احتمال بروز سرطان بیشتر شود، زیرا فرسودگی سلولی با افزایش سن ارتباط مستقیم دارد.

در کنار آن، تغییر سبک تغذیه، مصرف غذاهای پرکالری، افزایش چاقی به‌ویژه در نوجوانان، آلودگی‌های محیطی و مصرف دخانیات و الکل، همگی در افزایش برخی سرطان‌ها مؤثرند.
بخشی از افزایش آمار نیز به دلیل تشخیص دقیق‌تر و ثبت بهتر داده‌هاست؛ سرطان‌هایی که در گذشته شناسایی نمی‌شدند، امروز تشخیص داده و ثبت می‌شوند.

نقش امید و همراهی خانواده در درمان سرطان چقدر اهمیت دارد؟

تجربه بالینی نشان می‌دهد بیمارانی که خانواده، به‌ویژه همسرشان، نقش فعال در روند درمان دارند، نتایج بهتری به دست می‌آورند. این همراهی صرفاً دلسوزی نیست، بلکه حضور مؤثر در تصمیم‌گیری، پیگیری درمان و حمایت روحی است.
بیمار زمانی که احساس می‌کند تنها نیست و اطرافیانش با امید در کنار او ایستاده‌اند، مسیر درمان را با انگیزه و توان بیشتری طی می‌کند. این موضوع به‌ویژه در درمان بیماران زن، تأثیر قابل توجهی دارد.