سنجرانی: فقه سنتی به تنهایی پاسخگوی مسائل زن امروز نیست

به گزارش خبرنگار مهر، نشست سوم بررسی «الگوی سوم زن» از سلسله نشست‌های هفته زن مجاهد مسلمان امروز با ارائه حجت‌الاسلام مهدی سنجرانی برگزار شد.

حجت‌الاسلام مهدی سنجرانی، پژوهشگر حوزه زن و خانواده، در نشستی تخصصی با محور «الگوی سوم زن مجاهد مسلمان» به تبیین جایگاه زن در منظومه فکری انقلاب اسلامی پرداخت.

وی گفت: زن مجاهد مسلمان مفهومی نظری است و نه صرفاً قامت، سبک زندگی یا نسخه هنجاری اجتماعی. این مفهوم، بازتعریفی از هویت زن است که میان دو الگوی شرقی و غربی قرار می‌گیرد.

سنجرانی افزود: با وجود خوانش‌های متکثر از الگوی سوم زن، این مفهوم گاهی در فضای گفتمانی انقلاب اسلامی مغفول مانده است و بازخوانی آن بر اساس منابع معرفتی قرآن، سیره اهل بیت و نظریات تئوریسین‌های انقلاب، به ویژه رهبری، امری ضروری است.

وی توضیح داد که محورهای بحث او شامل ماهیت و کارکرد الگوی سوم زن، منابع و روش فهم این الگو و شاخص‌ها و تمایز آن با الگوهای رقیب است و افزود: هدف از این سه محور ایجاد شفافیت مفهومی و وضوح بیشتر برای مخاطبان و علاقه‌مندان است.

سنجرانی با اشاره به تاریخچه مسئله زن در جهان اسلام گفت: در غرب مسئله زن به‌صورت جدی مطرح شد، اما در جهان اسلام تا ورود آموزه‌های مدرنیته و فمینیسم، زن به عنوان مسئله اجتماعی مورد بحث جدی قرار نگرفته بود.

وی افزود: با ورود آموزه‌های غربی، سه رویکرد در جهان اسلام شکل گرفت: گروهی تمام آموزه‌های غربی را پذیرفتند، گروهی سنتی و متدین با آن مقابله کردند و گروه سوم، مواجهه فعال داشتند و تلاش کردند راهکار اسلامی ارائه کنند.

سنجرانی ادامه داد: تبیین عقلانی حقوق و جایگاه زن در اسلام، تلاش شاگردان علامه طباطبایی و شهید مطهری بود، به گونه‌ای که حتی برای غیرمسلمانان قابل فهم باشد.

وی به چالش‌های زن مدرن نیز اشاره کرد و گفت: زن امروز با تحصیلات عالی، مهارت حرفه‌ای و حضور اجتماعی فعال، دیگر نقش سنتی گذشته را ندارد و الگوی سوم زن باید پاسخگوی این تحولات باشد.

سنجرانی در بخش دیگری از سخنان خود تصریح کرد: با توجه به پیچیدگی‌های اجتماعی و تغییر نقش‌ها، بازخوانی الگوی سوم زن و ارائه شاخص‌های روشن، ضرورتی است که نمی‌توان از آن غفلت کرد. تبیین عقلانی حقوق زن، از جمله حقوق اجتماعی، خانوادگی و عفاف، باید به گونه‌ای باشد که برای تمام مخاطبان، چه متدین و چه غیرمتدین، قابل درک باشد.

الگوی سوم زن پاسخگوی چالش‌های زن مدرن در جامعه اسلامی است

حجت‌الاسلام مهدی سنجرانی، در ادامه گفت: زن مجاهد مسلمان، مفهومی نظری است و نه صرفاً قامت، سبک زندگی یا نسخه هنجاری اجتماعی. این مفهوم، بازتعریفی از هویت زن است که میان دو الگوی شرقی و غربی قرار می‌گیرد.

وی افزود: با وجود خوانش‌های متکثر از الگوی سوم زن، این مفهوم گاهی در فضای گفتمانی انقلاب اسلامی مغفول مانده است و بازخوانی آن بر اساس منابع معرفتی قرآن، سیره اهل بیت و نظریات تئوریسین‌های انقلاب، به ویژه رهبری، امری ضروری است.

سنجرانی با اشاره به چالش‌های زنان مدرن گفت: برای یک زن ورزشکار حرفه‌ای که می‌خواهد در تیم ملی فعالیت کند، مسائل خانوادگی، تمکین به شوهر و محدودیت‌های سفر به چالش فقهی تبدیل می‌شود. حتی موضوع عفاف و حجاب نیز در مواجهه با شرایط امروز، با محدودیت‌های سنتی متعارف متفاوت است.

وی افزود: در فضای اهل سنت، مواجهه با زنان دانش‌آموخته بسیار پیچیده است؛ به عنوان مثال، یک خانم حنفی نمی‌تواند بدون همراهی مرد در جلسات عمومی حضور پیدا کند، و این باعث تغییر برنامه‌های آموزشی و پژوهشی می‌شود.

وی ادامه داد: در جهان اسلام، با ورود آموزه‌های مدرنیته و فمینیسم، سه رویکرد شکل گرفت: گروهی تمام آموزه‌های غربی را پذیرفتند، گروهی سنتی و متدین با آن مقابله کردند و گروه سوم، مواجهه فعال داشتند و تلاش کردند راهکار اسلامی ارائه کنند.

سنجرانی افزود: شاگردان علامه طباطبایی و سید جمال‌الدین اسدآبادی تلاش کردند بر اساس عقلانیت، احکام شریعت در مورد زن را تبیین کنند، اما ابزارهای سنتی اجتهاد محدودیت‌هایی ایجاد کرده است.

وی تاکید کرد: جهان مدرن، ویژگی‌های خاصی برای زن ایجاد کرده است؛ زن امروز با تحصیلات عالی، حضور حرفه‌ای و فعالیت اجتماعی، دیگر شبیه زن سنتی نیست. در این فضا، اجتهاد فقها باید تغییر کند و به موضوع‌شناسی زن مدرن و مختصات زندگی اجتماعی او توجه داشته باشد.

سنجرانی افزود: فقهای معاصر که با مسائل اجتماعی و سیاسی درگیر هستند، از جمله در پژوهشکده‌ها و اندیشکده‌ها، درک بهتری از چالش‌های مدرن زن دارند و سعی می‌کنند آموزه‌های فقهی را با مسائل حقوقی، اجتماعی و روانشناختی روز تطبیق دهند.

وی گفت: برای مثال، مسئله خیانت یا حقوق اجتماعی زنان مانند حق ورزش حرفه‌ای و آموزش عالی، به گونه‌ای مطرح می‌شود که فقه سنتی به تنهایی قادر به پاسخگویی نیست و باید تراکم داده‌ها و شواهد اجتماعی را در اجتهاد لحاظ کرد.

وی افزود: در الگوی سوم زن، زن یک شخصیت چندساحتی دارد: ساحت فردی، ساحت خانوادگی و ساحت اجتماعی. زن مدرن در این سه ساحت فعال است و نمی‌توان با نگاه سنتی صرف، محدودیت‌های گذشته را به او تحمیل کرد.

سنجرانی گفت: در طراحی الگوی سوم زن، اخلاق باید محور قرار گیرد و فقه چارچوب و شالوده را فراهم می‌کند. این الگو، سنتی را نفی می‌کند که زن باید صرفاً در خانه بماند و از فعالیت اجتماعی منع شود، و از طرف دیگر، آموزه‌های غربی را نیز بدون نقد و بومی‌سازی نمی‌پذیرد.

وی تاکید کرد: اجتهاد امروز باید با روش‌های هرمنوتیک و توجه به تاریخیت آیات و روایات، مسائل مدرن را تحلیل کند. نگاه مقام معظم رهبری به مسائل زنان و خانواده، نمونه‌ای از فقه اجتماعی و مدرن است که می‌تواند راهنمای طراحی الگوی سوم زن باشد.

سنجرانی در پایان افزود: زن مدرن امروز، با ویژگی‌های عقلانی، اجتماعی و احساسی خود، نیازمند الگویی است که هویت او را در خانواده، اجتماع و فردیت تبیین کند. این همان کاری است که الگوی سوم زن در پی انجام آن است.