چگونه «عدم اسراف» می‌تواند اقتصاد و فرهنگ را اصلاح کند؟

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: در میان آموزه‌های قرآن کریم، برخی آیات به‌گونه‌ای جامع و راهبردی، خطوط اصلی زیست مؤمنانه را تبیین می‌کنند. آیه ۳۱ سوره سوره اعراف از جمله همین آیات است؛ آنجا که خداوند می‌فرماید: «وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»؛ بخورید و بیاشامید، اما اسراف نکنید که خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد. این آیه در عین سادگی، حاوی یک منظومه فکری در حوزه اقتصاد، اخلاق، سلامت و عدالت اجتماعی است.

برای بررسی ابعاد مختلف این آیه، با »حجت‌الاسلام حامد حبیبی» رئیس اداره تبلیغات اسلامی شهرستان رشت به گفت‌وگو نشستیم.

*آیه ۳۱ سوره اعراف چه پیامی برای انسان امروز دارد و چرا این آیه تا این اندازه مورد توجه مفسران قرار گرفته است؟

این آیه از جمله آیاتی است که یک قاعده کلی در زندگی انسان ارائه می‌دهد. خداوند ابتدا می‌فرماید «بخورید و بیاشامید»؛ یعنی اصل بهره‌مندی از نعمت‌های الهی نه تنها مذموم نیست، بلکه مجاز و حتی مطلوب است. اما بلافاصله حد آن را مشخص می‌کند: «وَلَا تُسْرِفُوا». این ساختار نشان می‌دهد که اسلام با اصل مصرف مخالف نیست، بلکه با بی‌ضابطگی و افراط مقابله می‌کند. پیام این آیه برای انسان امروز، به‌ویژه در دنیایی که مصرف‌گرایی به یک فرهنگ تبدیل شده، بسیار جدی و راهگشاست.

*برخی تصور می‌کنند اسراف تنها در خوردن و آشامیدن معنا دارد. آیا مفهوم اسراف محدود به همین حوزه است؟

خیر، هرگز. اگرچه ظاهر آیه درباره خوردن و آشامیدن است، اما مفسران تصریح کرده‌اند که این تعبیر جنبه تمثیلی دارد و شامل همه ابعاد زندگی می‌شود. اسراف یعنی عبور از حد اعتدال در هر زمینه‌ای؛ چه در مصرف آب و انرژی، چه در هزینه‌های زندگی، چه در استفاده از امکانات عمومی و حتی در گفتار و رفتار. امروز ما با پدیده‌هایی مانند تجمل‌گرایی، چشم و هم‌چشمی و مصرف بی‌رویه مواجه هستیم که همگی مصداق اسراف‌اند. این آیه در واقع یک هشدار دائمی به جامعه انسانی است.

* در ادامه آیه آمده است «إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ». این تعبیر چه بار معنایی دارد؟

این بخش بسیار مهم است. قرآن نمی‌فرماید اسراف فقط زیان اقتصادی دارد، بلکه می‌گوید خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد. یعنی اسراف یک مسئله اخلاقی و معنوی نیز هست. وقتی انسانی از حد تعادل خارج می‌شود، در واقع از مسیر بندگی فاصله می‌گیرد. محبت الهی، بالاترین سرمایه انسان مؤمن است و اسراف می‌تواند او را از این سرمایه محروم کند. بنابراین مسئله فقط اتلاف منابع نیست، بلکه نوعی ناهماهنگی با نظام حکیمانه خلقت است.

*از منظر رهبر معظم انقلاب، اسراف چه ابعادی دارد و چرا صرفاً یک مسئله اقتصادی نیست؟

در بیانات رهبر انقلاب، اسراف تنها به معنای هدر دادن منابع مالی نیست، بلکه یک معضل فرهنگی و رفتاری است. ایشان بارها تأکید کرده‌اند که اسراف وقتی به فرهنگ عمومی تبدیل شود، سبک زندگی جامعه را دچار انحراف می‌کند و ارزش‌ها را جابه‌جا می‌سازد. لذا اگر جامعه نسبت به هشدارهای رهبر انقلاب در حوزه اسراف توجه جدی داشته باشد، بسیاری از آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی از جمله چشم‌وهم‌چشمی و رقابت‌های پرهزینه مهار خواهد شد.

* با توجه به شرایط اقتصادی جامعه، عمل به این آیه چه تأثیری می‌تواند داشته باشد؟

اگر فرهنگ «عدم اسراف» در جامعه نهادینه شود، بسیاری از مشکلات اقتصادی کاهش می‌یابد. بخشی از فشارهای اقتصادی ناشی از الگوی نادرست مصرف است. وقتی منابع به شکل عادلانه و منطقی مصرف شود، هم عدالت اجتماعی تقویت می‌شود و هم فاصله طبقاتی کاهش می‌یابد. اسراف در یک سوی جامعه، معمولاً با محرومیت در سوی دیگر همراه است. قرآن با یک جمله کوتاه، بنیان یک اقتصاد سالم را ترسیم می‌کند.

* آیا می‌توان این آیه را به حوزه محیط زیست نیز تعمیم داد؟

قطعاً همین‌طور است. اسراف در منابع طبیعی مانند آب، خاک، جنگل‌ها و انرژی، پیامدهای جبران‌ناپذیری دارد. امروز بحران‌های زیست‌محیطی یکی از چالش‌های جدی جهان است. اگر آموزه‌های قرآنی مانند همین آیه در عمل مورد توجه قرار می‌گرفت، بسیاری از این آسیب‌ها رخ نمی‌داد. اسراف در واقع نوعی تضییع حق نسل‌های آینده است.

*نقش خانواده و نهادهای فرهنگی در ترویج این فرهنگ چیست؟

فرهنگ‌سازی باید از خانواده آغاز شود. کودکان باید از همان سال‌های نخست زندگی با مفهوم قناعت و میانه‌روی آشنا شوند. در کنار خانواده، مدارس، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی نیز مسئولیت دارند. تبیین آیات قرآن به زبان روز و کاربردی کردن مفاهیم آن، می‌تواند در اصلاح سبک زندگی بسیار مؤثر باشد.

*برخی معتقدند پرهیز از اسراف به معنای سخت‌گیری و محروم کردن خود از لذت‌های مشروع است. پاسخ شما چیست؟

این برداشت نادرستی است. اسلام دین اعتدال است. آیه نمی‌گوید نخورید و نیاشامید؛ بلکه می‌گوید زیاده‌روی نکنید. بهره‌مندی از نعمت‌های الهی اگر در چارچوب عقل و شرع باشد، نه تنها مذموم نیست بلکه شکر عملی نعمت محسوب می‌شود. آنچه مذموم است، افراط و تبدیل کردن مصرف به هدف زندگی است.

* در پایان اگر نکته‌ای باقی مانده بفرمایید.

متعادل است. اگر جامعه‌ای این اصل را بپذیرد، هم سلامت جسمی و روانی افراد تأمین می‌شود، هم اقتصاد سامان می‌یابد و هم معنویت تقویت می‌شود. قرآن کتاب زندگی است و نسخه‌های شفابخش آن، همچنان برای انسان معاصر کارآمد و راهگشاست.

به گزارش مهر، آموزه «وَلَا تُسْرِفُوا» نه یک توصیه مقطعی، بلکه اصلی ماندگار در هندسه سبک زندگی اسلامی است؛ اصلی که می‌تواند میان بهره‌مندی از دنیا و تعالی معنوی، تعادلی پایدار برقرار کند.