روایت زندگی هنرمند هنرهای تجسمی در نشست «این و آنِ اصفهان»

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- کوروش دیباج: نخستین نشست از سلسله برنامه‌های «چهره‌های اصفهان» با عنوان «این و آنِ اصفهان» در شهرکتاب اردیبهشت اصفهان و به میزبانی علی خدایی، نویسنده و منتقد کتاب، برگزار شد. این نشست به بررسی زندگی و آثار مهدی تمیزی، هنرمند هنرهای تجسمی، پژوهشگر و نویسنده، اختصاص داشت و حضار را با مسیر حرفه‌ای او آشنا کرد؛ از روزهای پرچالش هنرستان هنرهای زیبای اصفهان تا خلق آثار در زمینه گرافیک، تصویرگری، کاریکاتور، عکاسی پژوهشی و پژوهش‌های میراث فرهنگی. تمیزی با شوخ‌طبعی خاص خود، درباره تولدش گفت: ۲۷ شهریور ۱۳۵۵ به دنیا آمدم، ولی تا هنوز از زایشگاه به خانه نرفته بودم، مادرم به پدرم گفته بود که بروید اداره ثبت و شناسنامه را یک سال زودتر بگیرد؛ آن زمان این کار را می‌کردند تا بچه یک سال زودتر برود مدرسه و یک چیزی بشود!؛ پدرم در طول مسیر، مسیر زندگی من را جابه‌جا کرد و ۲۷ مرداد ۱۳۵۶ گرفت، یعنی یک سال دیرتر، و شاید به همین دلیل بود که چیزی نشدم!

وی با بیان این‌که سال ۱۳۷۰ وارد هنرستان هنرهای زیبا شده است، افزود: قصد داشتم در رشته مجسمه‌سازی باشم؛ ولی همان سال، مدیرکل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی به دست کسی رسید که نه از هنر چیزی می‌فهمید و نه از فرهنگ چیزی می‌دانست. رشته مجسمه‌سازی را بستند و برخی از مجسمه‌ها را هم شکستند. همان سال، مشکل‌های بسیاری پیش آمد؛ از هنرستان موسیقی گرفته تا کتابخانه هنرستان، که یکی از قدیمی‌ترین و نادرترین کتابخانه‌های هنر در ایران بود.

این هنرمند هنرهای تجسمی ادامه داد: در این شرایط، به رشته گرافیک رفتم و زیر نظر منصور دادمهر، استادی که هم هنر و تاریخ هنر از او آموختم و هم ادبیات و نگارش، دیپلم گرفتم. دوره‌ای عالی بود. فراتر از آن‌چه نامش دانشگاه است. عکاسی و چاپ آنالوگ را آموختیم. همچنین در کلاس‌های دیگر می‌توانستیم حاضر شویم و مینیاتور و نقشه‌قالی و کاشیکاری و منبت و معرق چوب و سرامیک بیاموزیم. حالا آن هنرستان دیگر این‌گونه نیست. شوربختانه، بلایی به نام مدیریت ناکارآمد و غیرمتخصص، هنرستان را نیز نابود کرد.

وی با تأکید بر این‌که نسل خودش، به سبب حضور در دوره انتقال آنالوگ به دیجیتال، یکی از خوش‌اقبال‌ترین نسل‌های تاریخ هستند، اظهار کرد: معتقدم همه هم‌نسل‌های من، یک اتفاق نادر را تجربه کرده‌اند؛ اتفاقی که نه پیشینیان دیده‌اند و نه آیندگان به این شکل با آن مواجه خواهند شد؛ ما دنیای آنالوگ را کامل لمس کردیم، در عکاسی، در گرافیک، در چاپ، اکنون نیز وارد دنیای دیجیتال شده‌ایم. این دگرگونی برای ما همچون رنسانس است. من از این‌که این دوره را دیده‌ام، خوشحالم. بچه‌های امروز، البته دانش و امکان‌های بسیاری در دست دارند، ولی در جهان عکاسی، طراحی، گرافیک، تصویرسازی و صفحه‌آرایی آنالوگ نبوده‌اند و لذت آن را درک نکرده‌اند.

تمیزی که فعالیت حرفه‌ای‌اش در گرافیک را از سال ۱۳۷۳ آغاز کرده، گفت: آن زمان نه کامپیوتر بود و نه امکان‌هایی که کاری چون صفحه‌آرایی را بشود با آن انجام داد. آن زمان، یک کامپوتر ساده‌ای بود و یک نرم‌افزار بسیار ابتدایی به نام زرنگار، که با آن تایپ می‌کردیم. سپس متن‌ها پرینت می‌شد، با قیچی دورتادورش چیده می‌شد و براساس آن ایده‌ای که برای یک صفحه یا دو صفحه روبه‌روی هم داشتیم، روی کاغذ دیگری می‌چسباندیم؛ تصویرسازی را نیز جداگانه انجام می‌دادیم و دربین متن‌ها جایی که لازم داشتیم، می‌چسباندیم. یک ابزاری هم بود به نام زیپاتون، که شبیه برچسب بود و از آن‌ها نیز در تصویرسازی، برای بکگراندها و به عنوان تکسچر استفاده می‌کردیم. در پایان، این صفحه‌های آماده شده به لیتوگرافی می‌رفت و پروسه چاپ برپایه امکان‌های آن زمان انجام می‌شد.

رسالتم را در تهیه و تولید کتاب‌های کم‌حجم گذاشته‌ام؛ برای آن‌ها که از کتاب هراس دارند!

وی توضیح داد: پس از سال ۱۳۷۳ که نخستین آرم و جلد کتاب و پوستر را در آن سال کار کردم، از سال ۱۳۸۰ به عکاسی و دقیق‌تر بگویم، به عکاسی پژوهشی پرداختم. البته پیش از آن نیز در هنرستان و پس از آن، عکاسی می‌کردم، ولی پروژه‌ای روی دست نداشتم و از هر چیزی عکس می‌گرفتم. عکاسی از موتیف‌ها به ویژه نشانه‌هایی که در گورستان‌ها و آثار معماری بود را از همان سال ۱۳۸۰ آغاز کردم. ولی هیچ کدام از آثارم تا سال ۱۳۸۳ به کتاب تبدیل نشده بود. البته در سال ۱۳۷۹ و ۱۳۸۲، دو مجموعه کارت‌پستال از کاریکاتورهایم منتشر کردم؛ یکی به نام: هیچ جز بار سکوت، دیگری به نام: هفت؛ ولی به دلم نچسبید!.

تمیزی نخستین کتابش را سال ۱۳۸۶ برای وزارت نفت کار کرد. کتابی به گفته خودش: کم‌حجم و لاغر، با متنی نیمه طنز و نیمه جدی که اطلاعاتی درست از بهینه‌سازی مصرف سوخت را در خود جای داده بود و کتابی سراسر تصویرسازی شده با مینیاتورهای ایرانی بود. نامش «کتاب بهینه‌سازی مصرف سوخت» و در ۳۰۰۰ نسخه منتشر شد.

پس از آن نیز در سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ دو کتاب کم‌حجم دیگر نوشت و تصویرسازی کرد. «راپورت‌های ملوکانه» که به طنزهای واقعی از دوره قاجار می‌پرداخت و «طنز و شوخ‌طبعی در کشکول شیخ‌بهایی»؛ هر دوی این کتاب‌ها در تیراژهای بالا از سوی نشر شهر منتشر شد. به گونه‌ای که کتاب طنز و شوخ‌طبعی در کشکول شیخ‌بهایی، فقط در چاپ چهارم با ده هزار نسخه منتشر شد.

این نویسنده درباره کتاب‌های کم‌حجم و پُر از تصویرسازی شده خود گفت: آن‌هایی که کتابخوان حرفه‌ای هستند، می‌دانند که باید چه انتخاب کنند و چه بخوانند؛ تعدادشان نیز بسیار نیست! مسئله من با کتاب نخوان‌ها و به‌ویژه کتابخوان‌های غیرحرفه‌ای است؛ آن‌هایی که هر کدام به نوعی از کتاب‌ها درشت، متن‌های زیاد و به‌ویژه کتاب‌های پُرحجم هراس دارند. من دریافتم که رسالتی دارم برای این گروه از جامعه؛ این‌که به‌گونه‌ای آنها را جذب کتاب خواندن کنم و امیدوار باشم که راه را برای دوستی با کتاب پیدا کنند.

او با اشاره به دست‌یافت‌هایی در این مسیر، از کتاب دیگرش به‌نام «اصفهان به روایت جهانگردان دوره صفوی» یاد کرد؛ کتابی دو زبانه و همچنان تصویرگری شده، که گزیده‌ای است از روایت‌های سفرنامه‌نویسان اروپایی درباره اصفهان. او بخشی از این کتاب را برای حاضران خواند و سپس توضیح داد که در پروسه تهیه و تولید این کتاب‌ها، متن را نیز به گونه‌ای ساده‌نویسی و دور از واژگان غیرایرانی و سخت‌خوانش می‌کند.

وی درباره نحوه ساخت تصویرسازی‌ها افزود: آن‌قدر مینیاتورها و چاپ سنگی‌های ایرانی را دیده‌ام که اگر بخواهم برای حکایتی تصویرگری کنم، می‌دانم به طور مثال، از کدام فیگور، کدام جانور و یا کدام ساختمان در کدام نقاشی ایرانی برداشت داشته باشم و این‌گونه تصویرگری را به سرانجام می‌رسانم.

بسیاری از مشکل‌های امروز ایران، ریشه در خرافه‌های ساخته شده در دوران قاجار است!

مهدی تمیزی با تأکید بر این که بسیاری از مشکل‌های امروز ایران، ریشه در خرافه‌های ساخته شده در دوران قاجار است، گفت: این چیزها هنوز در ذهن ما مانده و حتی اگر بخواهیم از ذهنمان دورشان کنیم، ته‌نشینش گرفتارمان می‌کند.

وی گفت: هیچ چیز بهتر از آن نیست که با خواندن متن‌های درست تاریخی و خواندن تجربه‌های دیگران، سپس تحلیل موضوع و تطبیق آن با عقل و نیز دیگر متن‌ها، آگاهی خود و جامعه را بالا ببریم.

این پژوهشگر به کتاب دیگر خود به‌نام «محرم از نگاه گردشگران فرهنگی» اشاره کرد و گفت: این کتاب را نیز کم‌حجم و پُرتصویر کار کردم. تصویرسازی‌هایی برگرفته از چاپ‌های سنگی که به قلم تصویرگر دوره قاجار یعنی علی‌قلی خویی برای ما به یادگار مانده است. متن‌ها نیز برگرفته از گزارش‌های غیرایرانیانی است که در روزهای محرم در ایران بوده‌اند و دیده‌ها و شنیده‌های خود را نوشته‌اند.

وی ادامه داد: این کتاب با معرفی کوتاهی از روضه، دسته و تعزیه آغاز می‌شود و به نخستین گردشگری که از او نوشته‌ای از آئین محرم مانده می‌رسد؛ میکله ممبره، جهانگردی که در دوره شاه طهماسب صفوی در اصفهان بوده و آن آئین را دیده و نوشته است.

مدیریت بر موزه هنرهای معاصر اصفهان

این هنرمند هنرهای تجسمی درباره دوران مدیریت خود در موزه هنرهای معاصر اصفهان سخن گفت؛ دورانی که آن را یکی از پیچیده‌ترین تجربه‌های کاری خود دانست. تمیزی گفت: داستان‌ها و رویدادهای سال‌های خدمتم در موزه را از آغاز تا پایان نوشته‌ام. یادداشت‌هایی که شاید یک روزی منتشر کنم. هم درباره نمایشگاه‌ها، برنامه‌ها و اتفاق‌های آن سال‌هاست و هم درباره گفتار و کردار هنرمندان و مهمانان و بازدیدکنندگان. بخش زیادی از آن به‌گونه‌ای درباره پشت صحنه آن چیزی است که به آن موزه می‌گوین. این که می‌گویم تجربه‌ای پیچیده بود، برای این است که من همیشه در صف هنرمندان بودم و رفتارشان را در همان صف با خودم می‌دیدم؛ حالا به عنوان مدیر یک مجموعه هنری بزرگ، نشسته بودم در برابر هنرمندان و رفتارشان را در مقابله هم دیدم.

وی درباره ساختار ساختمان موزه هنرهای معاصر اصفهان نیز گفت: ساختمانی با ده‌ها پنجره و در و پله و دیگر آلودگی‌های بصری و ساختاری برای مجموعه گالری‌هایی که بار موزه را به دوش می‌کشد! بنایی تاریخی که هیچ سنخیتی با هنر معاصر ندارد و هر بار برای چیدمان هر نمایشگاه، با ده‌ها مشکل روبه‌رو می‌شدیم.

از تأسیس خانه کاریکاتور اصفهان تا نصفهان

این هنرمند هنرهای تجسمی با اشاره به سال ۱۳۸۳ و تأسیس خانه کاریکاتور اصفهان در حوزه هنری گفت که چرا چنین مجموعه‌ای را راه‌اندازی کرده است. او توضیح داد: پیش از آن، رئیس انجمن کاریکاتور اصفهان بوده و این انجمن، نخستین انجمن کاریکاتور در ایران بود که از وزارت فرهنگ و ارشاد، مجوز رسمی گرفته بود؛ ولی مدیری در اداره فرهنگ و ارشاد منصوب شد که آن زمان تازه‌کار و با فرهنگ و هنر بیگانه بود. او انجمن کاریکاتور اصفهان را که در دوره مدیریت پیش از خودش (دوره مدیریت مجید زهتاب) تأسیس شده بود، تعطیل کرد و دستور داد تا وسایل آن انجمن را بریزند وسط حیاط هنرستان هنرهای زیبا. چند روز بعد به من که دبیر انجمن کاریکاتور بودم گفت که کاریکاتور، توهین به انسان‌هاست و مترادف غیبت و تهمت است و حرام محسوب می‌شود!؛ بماند که همان مدیر، بعدها دست در دست کارتل‌های هنرهای تجسمی شد و بروبیایی برای خودش به‌راه انداخت!.

تمیزی افزود: بعد از تعطیلی انجمن، وقت را تلف نکردم و سراغ مسعود صفوی که رئیس حوزه هنری شده بود رفتم. ساختاری را با عنوان خانه کاریکاتور اصفهان برایش معرفی کردم و موافقت کرد. کمتر از یک سال پس از تأسیس خانه کاریکاتور اصفهان، دفتر طنز حوزه هنری را به پیشنهاد زنده‌یاد ابوالفضل زرویی نصرآباد راه‌اندازی کردم. هم‌زمان و برپایه «حلقه رندان تهران»، «حلقه طنزپردازان نصف‌جهان» را به پشتیبانی افراد شاخص اصفهان همچون: زنده‌یاد رضا ارحام‌صدر، زنده‌یاد سیدمهدی سجادی‌نایینی، زنده‌یاد بهمن منوچهری، محمد نحوی، محمد منانی، مرتضی مشتاقی، محمود سلطانی، نعمت‌الله طالبی، عباس ذوالفقاری و چند نفر دیگر راه‌اندازی کردم. دو کتاب با عنوان «نصفهان» از آن حلقه منتشر کردم که نخستین کتاب طنزپردازان اصفهان محسوب می‌شود. این کتاب‌ها پس از آن بود که پنج شماره نشریه با نام «نصفهان» منتشر کردم و به دلایلی انتشارش متوقف شد. در خانه کاریکاتور نیز چندین کتاب و مجموعه کارت‌پستال منتشر شد همچون: «بوش»، «پادشاه» در دو شماره و «بهره‌وری».

گورنگاری و ماجراهای گورستان‌ها

این عکاس، سپس به مهمترین پروژه عکاسی پژوهشی خود که گورنگاری است پرداخت. پروژه‌ای که از سال ۱۳۸۰ آغاز شده و تا امروز ادامه دارد. تمیزی گفت: من عکاسی از گورستان‌ها را با هدف مطالعه تصویری سنگ آرامگاه‌ها آغاز کردم. سال سال ۱۳۹۲ نخستین کتابم را در این زمینه، باعنوان «در سایه سرو» منتشر کردم که پژوهشی است بر سرونگاره‌های سنگ آرامگاه‌های مردم اصفهان.

وی داستان طراحی جلد این کتاب را نیز شرح داد؛ جلدی که برخلاف معمول، به جای آن‌که کار یک گرافیست باشد، کار یک سنگتراش آرامگاه است. زنده‌یاد اصغر عمرانی که از آخرین نسل سنگ‌تراشان قدیم اصفهان بوده، آن را با دست تراشیده و پس از عکاسی، به‌عنوان جلد کتاب استفاده شده است. تمیزی توضیح داد: این استاد سنگتراش، کتاب را ندید و پیش از انتشار کتاب بر اثر بیماری ریه درگذشت.

در ادامه، تمیزی از یادداشت زاون قوکاسیان (سینماگر و منتقد سینما) بر کتاب در سایه سرو گفت. از این‌که او نیز انتشار کتاب درسایه سرو را ندید و یادداشتش بر این کتاب، آخرین دست‌نوشته آن نویسنده و منتقد سینما شد.

از دیگر آثار منتشر شده در زمینه گورستان پژوهی، دو مجموعه است به نام «گورنگاری‌های مهدی تمیزی»، که یک جلد به گورستان «تخت‌فولاد» و دیگری به گورستان‌های «ری و تهران» می‌پردازد.

کتاب‌های زبان فارسی نمی‌تواند فرهنگ و هنر ما را به جهانیان بچشانند؛ من مدت‌هاست کتاب‌هایم را دو زبانه منتشر می‌کنم

مهدی تمیزی درباره اهمیت انتشار دو زبانه کتاب‌هایش گفت: بخش زیادی از کتاب‌هایی که در ایران منتشر می‌شود فقط به فارسی است و در نتیجه، قابل مطالعه برای جهانیان نیست. از یک جایی به بعد تصمیم گرفتم که همه کتاب‌هایم را دست‌کم دو زبانه منتشر کنم. وقتی کتابی همراه کسی به خارج از کشور برود یا در کتابفروشی خارج از ایران عرضه شود، باید قابل خوانش باشد. فرهنگ ما باید در دیگر کشورها قابل مطالعه باشد تا گسترش پیدا کند.

او سپس به جدیدترین کتاب خود به‌نام «چهره‌های زنده‌رود» پرداخت. کتابی که به هنرمندان هنرهای تجسمی، صنایع دستی و معماران آرمیده در تخت‌فولاد اصفهان می‌پردازد. چهره‌هایی مربوط به یکصدسال اخیر. چهره‌نگاری‌های این کتاب را وحید شریفی پرداخته است.

کتاب‌های پیش‌خوانی؛ یادگار دوران عاشقانه کتابفروشی‌ها

تمیزی با اشاره به روش کتابفروشی‌های قدیمی گفت: قدیم‌ها هر کتابفروشی یک پیش‌خوان داشت که هم میز کتابفروش بود و هم میزی که جای کتاب‌های کوچک و بعضاً عاشقانه بود. حالا هم هنوز کتابفروشی‌های قدیمی این‌گونه‌اند. این کتاب‌ها ارزان بود و تصویردار، که به‌طور معمول، دخترها و پسرها برپایه آئین‌های پیش رو، آنها را به هم هدیه می‌دادند. من چندین نمونه از این کتاب‌ها کار کرده‌ام.

سپس به چند کتاب کوچک که در دست داشت اشاره کرد و گفت: سه نمونه داشتم که ببینید؛ «حقوق بشر» که برپایه متن حقوق بشر و عکس‌های مردم جهان کار شده؛ دیگری «اسکناس» که برپایه متن‌هایی درباره ثروت و پول و تصویرسازی‌هایی برپایه نقوش اسکناس‌های ایرانی کار شده است؛ سومی «زندگی» است و برپایه متن‌هایی درباره زندگی کردن و تصویرسازی‌هایی برپایه نقاشی‌های صنیع‌الملک کار شده است. این کتاب‌های کوچک را حوالی دهه هشتاد کار می‌کردم.

علی خدایی (نویسنده) که میزبانی این برنامه را برعهده داشت، درباره نقش پری زنگنه در مسیر به‌نتیجه رسیدن آثار مهدی تمیزی پرسید و تمیزی گفت: پری زنگنه فراتر از همسر، برای من یک دوست و یک استاد است. او به‌واقع تعیین کننده روش درست در یک پروژه و به‌نتیجه رساندن یک پروژه است برای من؛ لازم است که در این‌جا از او بگویم و سپاسگذارش باشم.

بازگشت به خود، پس از چند سالی که مسئولیت اداری داشتم

مهدی تمیزی از سال ۱۳۹۶ در سمت مدیر موزه هنرهای معاصر اصفهان، عضو شورای فرهنگی تخت‌فولاد، عضو شورای نامگذاری معابر شهر اصفهان و نیز، معاون فرهنگی هنری در سازمان فرهنگی شهرداری اصفهان بود و به دلایلی در سال ۱۴۰۱ از همه امور مدیریتی کنار گذاشته شد. او در این باره گفت: سال‌هایی که مسئولیت داشتم، به‌واقع از خودم و تولید کارهای هنری‌ام دور شده بودم؛ قدیمی‌ها می‌گفتند: عدو شود سبب خیر اگر خدا خواهد؛ این خیر، نسیب من شد و دیگر دوست ندارم به دوران مسئولیت داشتن برگردم؛ البته آن سال‌ها بسیار تجربه اندوختم.

در سه سالی که مسئولیت اداری ندارم، چند پروژه را که زمین مانده بود، برقرار کردم. یکی کتابی است که مجوز گرفته و چاپ شده و منتظر زمانی برای رونمایی آن هستم. کتابی که به نام‌آوران فرهنگ و هنر، آرمیده در آرامستان باغ‌رضوان می‌پردازد؛ البته آن نام‌آورانی که بیرون از قطعه نام‌آوران هستند و چالش و جذابیت این کتاب در همین است. همچنین کتابی که در حال تدوین نهایی است و به ۲۳ سال از وقایع اصفهان در دوره ناصرالدین‌شاه می‌پردازد.

این و آنِ اصفهان

این هنرمند و نویسنده در ادامه، به نام برنامه‌ای که در آن سخن می‌گفت اشاره کرد و گفت: «این و آنِ اصفهان» را از این سبب انتخاب کردم که «اینِ» اصفهان، همین بی‌برنامگی‌ها و بی‌تدبیری‌ها، آلودگی‌های زیست‌محیطی، بی‌آبی زاینده‌رود، فرونشست، آشفتگی شهر و شهرسازی، آشفتگی ترافیک شهری، بی‌توجهی به آثار تاریخی و فرهنگی و تخریب پیاپی آن، بیماری‌هایی که گریبان‌گیر مردم شده و مواردی از این دست است؛ ولی این اصفهان دارای یک «آن» است که همیشه ارزشمند و جذاب است. آنی که چشم را روشن و قلب را شاداب می‌کند. مانند آن زمان که برای هزارمین بار، دور کاخ هشت‌بهشت می‌گردیم و چیزی تازه می‌یابیم؛ پرنده‌ای نقاشی شده بر کاشی یا پرنده‌ای که با نقش کاشی جیک‌جیک می‌کند و پر می‌زند تا برسد به درخت کاجی که در آن نزدیکی است.

نقشه‌نگاری؛ از اصطخری تا جزی‌زاده

این هنرمند هنرهای تجسمی، با به نمایش‌درآوردن نقشه خلیج فارس از ابواسحاق ابراهیم اصطخری که هزار سال پیش طراحی شده و نقشه‌هایی از اصفهان که سیدرضاخان و عباس سحاب و امیرهوشنگ جزی‌زاده طراحی کرده‌اند، از نقشه‌نگاری در ایران و اصفهان گفت و سپس نقشه‌هایی که خودش از سال‌های ۱۳۹۵ تا کنون از اصفهان کار کرده است گفت و آنها را یکی یکی معرفی کرد؛ «نقشه گردشگری مرکز شهر اصفهان» به سه زبان فارسی و انگلیسی و چینی؛ «نقشه گردشگری بازار اصفهان» (فارسی انگلیسی)؛ «نقشه گردشگری گورستان تاریخی تخت‌فولاد» (فارسی انگلیسی) که نخستین نقشه گردشگری گورستان در ایران است و «نقشه گردشگری باغ رضوان» که نخستین نقشه گردشگری آرامستان در ایران است.