بازخوانی حقوقی جنگ ۱۲ روزه؛ نقض‌های حقوق بین‌الملل در حمله رژیم صهیونیستی به ایران

رژیم صهیونیستی صبح روز ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ تجاوز نظامی به مراکز هسته‌ای صلح آمیز و تاسیسات غیرنظامی ایران را آغاز کرد که در ادامه با مشارکت آمریکا در حمله به مراکز هسته‌ای صلح آمیز ایران دنبال شد؛ این تجاوز نظامی که به نام جنگ ۱۲ روزه شناخته می‌شود، در نهایت در سوم تیر همان سال با آتش‌بس پایان یافت.

رژیم صهیونیستی تلاش کرد این تجاوز نظامی توام با نقض‌های آشکار حقوق بین‌الملل را با ادعای اقدام برای جلوگیری از «تهدید هسته‌ای قریب‌الوقوع» ایران توجیه کند؛ این در حالی است که گزارش‌ها حاکی از آسیب گسترده به زیرساخت‌های انرژی، ساختمان‌های مسکونی و رسانه‌ای در جریان این تجاوز نظامی است.

براساس گزارش‌های اولیه وزارت بهداشت ایران، بیش از هزار شهروند ایرانی بر اثر این تجاوز نظامی به شهادت رسیدند که سهم زنان و کودکان از آمار قربانیان قابل تامل است؛ در عین حال، هزاران نفر بر اثر این تجاوز آواره شدند.

نقض اصل ممنوعیت استفاده از زور (Jus ad Bellum)

ماده ۲ (۴) منشور ملل متحد، تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر کشور را ممنوع کرده است؛ تنها استثنا، دفاع مشروع فردی یا جمعی در برابر «حمله مسلحانه» طبق ماده ۵۱ است.

کارشناسان سازمان ملل در ۲۰ ژوئن ۲۰۲۵ (۳۰ خرداد ۱۴۰۴) اعلام کردند که حمله‌های رژیم صهیونیستی «نقض فاحش اصول بنیادین حقوق بین‌الملل، عمل تجاوز آشکار و نقض قواعد آمره (jus cogens)» است؛ ماده ۲ (۴) شامل ادعای دفاع پیشگیرانه علیه فعالیت هسته‌ای نمی‌شود؛ براساس دکترین کارولین Caroline تهدید باید «فوری، قاطع و بدون گزینه دیگر» باشد؛ در تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی به ایران در جریان جنگ ۱۲ روزه، هیچ مدرکی از حمله قریب‌الوقوع ایران وجود نداشت.

کمیسیون بین‌المللی حقوق‌دانان در نخستین روز‌های این تجاوز نظامی، تاکید کرد: هیچ چیز در حقوق بین‌الملل این حمله‌های مسلحانه و هدف‌گیری عمدی غیرنظامیان حفاظت‌شده را توجیه نمی‌کند.

بسیاری از حقوق‌دانان بین‌المللی در نامه‌های سرگشاده اعلام کردند که این حمله‌ها بدون مجوز شورای امنیت و بدون حمله مسلحانه قبلی، خلاف منشور سازمان ملل است.

طبق قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل، این اقدام‌ها می‌تواند به‌عنوان «جرم تجاوز» (crime of aggression) طبقه‌بندی شود.

نقض‌های حقوق بشردوستانه بین‌المللی (IHL) و حقوق بشر

حتی در صورت پذیرش ادعای دفاع مشروع رژیم صهیونیستی که بیشتر کارشناسان رد می‌کنند، طرف متخاصم ملزم به رعایت اصول تمایز (distinction)، تناسب (proportionality) و احتیاط (precaution) است؛ این در حالی است که:

هدف‌گیری غیرنظامیان و زیرساخت‌ها: گزارش‌ها از آسیب به ساختمان‌های مسکونی، رسانه‌ها و تاسیسات غیرنظامی در جریان تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی خبر می‌دهند؛ کارشناسان سازمان ملل به کشتار غیرنظامیان (۹۰ درصد تلفات اولیه) اشاره کردند.

هدف قرار دادن دانشمندان: هدف‌گیری عمدی دانشمندان (غیرنظامی) به‌عنوان «قتل فراقضایی» (extrajudicial killing) محکوم شده است؛ این اقدام خلاف اصل تمایز و ممکن است جنایت جنگی باشد.

حمله به مراکز صلح‌آمیز هسته‌ای: چنین حمله‌هایی خطر انتشار مواد رادیواکتیو و آسیب زیست‌محیطی دارد و مراکز صلح‌آمیز هسته‌ای معمولا غیرنظامی تلقی می‌شوند؛ آژانس بین المللی انرژی اتمی و رافائل گروسی، مدیرکل آن با اجتناب از محکوم کردن حمله‌های یادشده، فقط به هشدار درباره نقض ایمنی هسته‌ای بسنده کردند.

تاثیر بر غیرنظامیان: بیمارستان‌ها و مدرسه‌های متعددی درپی این تجاوز نظامی آسیب دیدند؛ سازمان عفو بین‌الملل و دیده‌بان حقوق بشر بر لزوم رعایت حقوق بشردوستانه بین‌المللی تاکید کردند.

محکومیت تجاوز نظامی ژوئن ۲۰۲۵ رژیم صهیونیستی به ایران در سطوح مختلف

این تجاوز نظامی در سطوح مختلف بین‌المللی، منطقه‌ای و حقوقی به‌شدت محکوم شد؛ آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، حمله‌های رژیم صهیونیستی را محکوم کرد.

کارشناسان مستقل کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل OHCHR در بیانیه‌های متعدد (۲۰ و ۲۶ ژوئن ۲۰۲۵) تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی به ایران را نقض آشکار خواندند.

کمیسیون بین‌المللی حقوق‌دانان و ده‌ها کارشناس حقوقی این تجاوز را خلاف منشور سازمان ملل دانستند؛ بسیاری از کشور‌ها ازجمله بیشتر کشور‌های عربی و مسلمان ازجمله اندونزی، مصر، امارات و عربستان این حمله‌ها را محکوم کردند.

در شورای امنیت سازمان ملل، نشست اضطراری برگزار شد و بسیاری از اعضا بر نقض حاکمیت ایران تاکید کردند؛ سازمان‌های حقوق بشری مانند سازمان عفو بین‌الملل نیز نسبت به تلفات غیرنظامی و خطر تشدید تنش هشدار دادند.

این محکومیت‌ها نشان‌دهنده اجماع گسترده بر غیرقانونی بودن استفاده یک‌جانبه از زور بدون مجوز شورای امنیت یا دفاع مشروع واقعی است.

دیگر نقض‌ها و مسئولیت بین‌المللی رژیم صهیونیستی

نقض حاکمیت و عدم مداخله: تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی به ایران، نقض اصل عدم مداخله است.

مسئولیت آمریکا: مشارکت آمریکا در حمله به مراکز هسته‌ای صلح‌آمیز ایران، مسئولیت مشترک ایجاد می‌کند.

پیامد‌های زیست‌محیطی و هسته‌ای: خطر آلودگی رادیواکتیو می‌تواند نقض تعهدات محیط زیستی و ان‌پی‌تی NPT (معاهده منع گسترش تسلیحات هسته‌ای) باشد.

کارشناسان سازمان ملل این را بخشی از الگوی اقدام‌های یک‌جانبه غیرقانونی رژیم صهیونیستی دانستند.

از منظر مسئولیت بین‌المللی (ARSIWA)، این اقدام‌ها اعمال متخلفانه wrongful acts هستند و می‌توانند به جبران خسارت، تحریم یا پیگیری قضایی منجر شوند.

اگرچه رژیم صهیونیستی و برخی تحلیل‌گران غربی تجاوز این رژیم به ایران در ژوئن ۲۰۲۵ را دفاع مشروع در برابر تهدید وجودی دانستند، اما این نظر اقلیت است و توسط بیشتر نهاد‌های حقوقی رد شده است، زیرا هیچ تهدید فوری از سوی ایران آن‌گونه که رژیم صهیونیستی ادعا کرد، وجود نداشته است.

تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی به ایران در ژوئن ۲۰۲۵ توسط منابع معتبر حقوقی بین‌المللی به‌عنوان نقض جدی منشور سازمان ملل، اصول jus ad bellum و قوانین جنگ ارزیابی شده است؛ هدف قرار دادن غیرنظامیان، مراکز هسته‌ای صلح آمیز و ترور افراد حفاظت‌شده، همراه با تلفات صد‌ها غیرنظامی، نگرانی‌های عمیق ایجاد کرده است.

این تجاوز در سطوح سازمان ملل، کارشناسان حقوق بشر، کمیسیون‌های حقوقی و بسیاری از دولت‌ها محکوم شد.